این میراث مشترک که با مشارکت چندین کشور منطقه، از جمله هفت کشور عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) ـ افغانستان، جمهوری آذربایجان، ایران، ترکیه، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان ـ به ثبت رسیده است، بازتابدهنده دانشی کهن، مهارتهای بومی و سنتهایی ریشهدار است که طی قرنها از نسلی به نسل دیگر منتقل شدهاند.
تولید سنتی ابریشم، فرایندی دیرینه است که از پرورش درختان توت و نگهداری کرمهای ابریشم آغاز میشود و تا استخراج الیاف از پیله، ریسندگی، رنگرزی طبیعی و تولید منسوجات ارزشمند ادامه مییابد. حاصل این هنر و صنعت سنتی، تولید انواع پارچههای نفیس، فرش، قالیچه و دیگر دستبافتههایی است که در فرهنگ جوامع منطقه جایگاهی ویژه دارند.
تنوع شگفتانگیز محصولات ابریشمی در کشورهای عضو اکو هر یک از کشورهای عضو، با تکیه بر دانش بومی خود، محصولات منحصربهفردی از ابریشم پدید آوردهاند:
• افغانستان: با وجود چالشهای چند دهه اخیر، هزاران زن در هرات و قندهار با پرورش کرم ابریشم در خانههای خود، این سنت کهن را زنده نگه داشتهاند.
• جمهوری آذربایجان: روسری ابریشمی «کِلاغایی» (Kelaghayi) با قدمتی بیش از ۱۵۰۰ سال، نماد هویت فرهنگی این کشور است که به صورت مستقل نیز در فهرست یونسکو ثبت شده است.
• ایران: با بیش از سه هزار سال تداوم نوغانداری در استانهایی مانند گیلان (بهویژه شهرستان تربت حیدریه به عنوان قطب تولید و شهر اسکو در آذربایجان شرقی)، ابریشم نقش کلیدی در بافت فرشهای نفیس و دستبافتههای سنتی ایرانی دارد.
• تاجیکستان: زادگاه پارچههای «اطلس» و «ادرس» (نوعی پارچه راهراه) با تکنیک نقشبافی و ابریشم ایکات (رنگرزی گرهای) که پس از فروپاشی شوروی، از طریق پروژههای بینالمللی در حال احیا است.
• ترکمنستان: خاستگاه پارچه اصیل «کِتِنی» (Keteni) با نقشونگارهای درخشان و استحکام بالا، و همچنین بافت فرشهای نفیس از نخ ابریشم خالص.
• ترکیه: افزون بر تداوم سنتهای گذشته، پروژههای نوآورانهای مانند «ابریشم صلح» با استفاده از کرم بومی «زرد هاتای» در حال اجراست که به تولید پایدار، تجارت اخلاقی و توانمندسازی زنان و جوانان کمک میکند.
• ازبکستان: رتبه سوم تولیدکننده بزرگ ابریشم جهان (پس از چین و هند) با سهم حدود ۵ درصد از تولید جهانی؛ شهر تاریخی مرغیلان در این کشور برای بیش از هزار سال قطب تولید سنتی ابریشم و منسوجات ایکات (اطلس) بوده است.
حضور در آیینها و مناسبتهای اجتماعی محصولات ابریشمی در بسیاری از آیینها و مناسبتهای اجتماعی، از جشنهای خانوادگی (تهیه جهیزیه عروس و لباسهای جشن) تا مراسم سنتی (بافت قالیچه نماز و نشانهای افتخار)، حضوری پررنگ دارند و افزون بر ارزش اقتصادی، حامل مفاهیم هویتی و فرهنگی هستند. این سنت که ریشه در تاریخ غنی جاده ابریشم دارد، نمادی از همبستگی اجتماعی و تعامل فرهنگی میان ملتها محسوب میشود.
تأثیر اجتماعی و اقتصادی تولید سنتی ابریشم فراتر از یک فعالیت اقتصادی، بستری برای توانمندسازی جوامع محلی، بهویژه زنان است. این حرفه که اغلب در کنار کشاورزی انجام میشود، درآمدی مکمل و پایدار برای خانوادهها فراهم کرده و فرهنگ «همازوری» (همکاری و مشارکت اجتماعی) را تقویت میکند. تجارت و تولید ابریشم در طول تاریخ، بستری برای تبادل فرهنگ، هنر، دانش و تجربه میان مردمان منطقه فراهم کرده و نقشی مؤثر در شکلگیری پیوندهای تمدنی ایفا کرده است.
چالشها و فرصتهای پیش رو این میراث گرانبها با تهدیدهایی مواجه است: جنگها، پیامدهای ساختاری پس از فروپاشی شوروی، صنعتی شدن شتابان، تغییرات اقلیمی، کمبود درختان توت و رقابت نابرابر با پارچههای صنعتی ارزانقیمت. با این حال، فرصتهای امیدوارکنندهای نیز وجود دارد: پروژههای بینالمللی برای احیای نوغانداری سنتی، مستندسازی روشها، آموزش نسل جدید و توسعه گردشگری فرهنگی که این هنرها را به جاذبهای پویا برای بازدیدکنندگان تبدیل کرده است.