این مجموعه تاریخی با گسترهای بیش از ۱۰ کیلومتر، تنها اقامتگاه زمستانی شناختهشده سلاطین غزنوی و غوری بوده است؛ دو سلسلهای که بین قرنهای دهم تا سیزدهم میلادی بر بخش وسیعی از منطقه، شامل افغانستان امروزی، حکومت میکردند و نقش مهمی در گسترش هنر اسلامی تا شمال هند داشتند.
در دوره سلاطین سلجوقی در قرنهای یازدهم و دوازدهم، ارگ بست بهعنوان یک نقطه مهم در مسیر ارتباطی میان خراسان (فلات شمالشرقی ایران) و غزنی در کوههای افغانستان شناخته میشد. قلعه بست باستانی در حدود ۱۰ کیلومتری جنوب شهر مدرن لشکرگاه، در دشتهای افغانستان و در میان ویرانهها قرار دارد.
برخی پژوهشگران، نام «بست» را به سرودهای اولیه زرتشتیان در اوستا نسبت میدهند. همچنین آیینهایی همچون جشن نوروز و مراسم مرتبط با اعتدال بهاری، حدود سه هزار سال پیش در این منطقه برگزار میشده است. این نام در فهرست شهرهای هخامنشی و همچنین در گزارشهای قرون اولیه میلادی توسط مبلغان، شاعران، بازرگانان و وقایعنگاران نظامی نیز ذکر شده است. هرچند این منابع گاه مبهم هستند، اما شواهد نشان میدهد که ارگ قلعه بست پیش از دوران مسیحیت نیز منطقهای مهم و شناختهشده بوده است و در حدود سال ۶۶۱ پیش از میلاد توسط نخستین فاتحان عرب تصرف شده است.
در قرن یازدهم میلادی، بست بهعنوان پایتخت زمستانی غزنویان، سلسلهای مسلمان که بیش از دو قرن بر افغانستان و پنجاب حکومت کردند، شکوفا شد. در این میان، سلطان محمود غزنوی، برجستهترین فرمانروای این سلسله، با انجام لشکرکشیهای متعدد به مناطق پنجاب، نقش مهمی در گسترش قدرت غزنویان داشت. او با غارت شهرهای ثروتمند هند، منابع قابل توجهی را به غزنی منتقل کرد و این شهر را به یکی از مراکز مهم فرهنگ اسلامی تبدیل ساخت. از جمله آثار مهم منتسب به او، مسجد مرمری باشکوهی است که تا امروز باقی مانده است. در همین دوره، قلعه بست نیز از این شکوه و رونق بهرهمند بود.
این بنای تاریخی با قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال، شاهد ظهور و سقوط امپراتوریهای متعدد بوده و همچنان پابرجاست. این مجموعه شامل دو بخش شاخص است: نخست، طاق قلعه بست که بهدلیل طاق تزئینی ۲۵ متری خود که در قرن یازدهم ساخته شده، شهرت دارد و بهعنوان نمادی ملی و گنجینهای تاریخی برای افغانستان شناخته میشود. این نماد در گذشته بهعنوان مهر رسمی نیز استفاده شده و حتی در اسکناسهای ۱۰ هزار افغانی و در سال ۱۹۹۳ در اسکناسهای ۱۰۰ افغانی به کار رفته است.
دومین بخش مهم این مجموعه، پلکان مارپیچ درون یک چاه است که با عمق ۴۵ متر و قطر ۶ متر از ویژگیهای منحصربهفرد معماری آن به شمار میرود. در این ساختار، سه طبقه از چهار اتاق دایرهای شکل از طریق طاقهای متوالی به داخل شفت متصل هستند. این بنا در اصل دارای هشت طبقه بوده که تنها پنج طبقه آن باقی مانده و سه طبقه دیگر در زیر زمین از بین رفتهاند.