قدمت این شهر به بیش از ۲۵۰۰ سال میرسد. طبق افسانههای محلی، این شهر توسط "سام"، پسر حضرت نوح، بنیانگذاری شده است. باستانشناسان نیز تأیید کردهاند که این منطقه از قرن ششم میلادی محل سکونت انسان بوده است.
خیوه در طول قرنها بهعنوان یکی از مراکز مهم تجاری در جاده ابریشم شناخته میشد. کاروانهایی که از چین، ایران، هند و خاورمیانه عبور میکردند، در این شهر توقف میکردند. همین موقعیت جغرافیایی باعث شد خیوه به مرکز تبادل کالا، فرهنگ، زبان و علوم تبدیل شود.
در قرن شانزدهم، خیوه پایتخت خانات خیوه شد. در این دوره شهر رونق زیادی گرفت و بناهای عظیم مذهبی و حکومتی در آن ساخته شد. با این حال، خیوه در قرون هفدهم تا نوزدهم به بازار بزرگ برده فروشی نیز مشهور بود و هزاران برده در آنجا خرید و فروش میشدند.
در سال ۱۹۲۰، حکومت خانات با دخالت ارتش سرخ شوروی سقوط کرد و بعدها خیوه بخشی از جمهوری ازبکستان شوروی شد. پس از استقلال ازبکستان در سال ۱۹۹۱، این شهر به یکی از مهمترین مراکز گردشگری کشور تبدیل شد.
مهمترین بخش خیوه، شهر قدیمی آن به نام ایچان قلعه ( Itchen Kala ) است. این منطقه تاریخی با دیوارهای خشتی بلند احاطه شده و در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. ایچانقلعه حدود ۲۶ هکتار مساحت دارد و شامل دهها مسجد، مدرسه، آرامگاه، کاخ و مناره تاریخی است. معماری این منطقه نمونهای کمنظیر از هنر اسلامی آسیای مرکزی محسوب میشود. خیابانهای باریک، خانههای خشتی و گنبدهای فیروزهای، فضایی شبیه داستانهای هزار و یک شب ایجاد کردهاند. از مهمترین جاذبههای تاریخی خیوه می توان به :
- مناره اسلامخواجه ( Islam Khoja Minareh) را نام برد که بلندترین مناره خیوه است که حدود ۴۵ متر ارتفاع دارد. این مناره با کاشیهای آبی و فیروزهای تزئین شده و یکی از نمادهای اصلی شهر محسوب میشود. ساخت آن بین سالهای ۱۹۰۸ تا ۱۹۱۰ انجام شد و آخرین شاهکار معماری اسلامی سنتی در آسیای مرکزی بهشمار میآید.
- مسجد جامع جُمعه Juma Mosque )) یکی از مشهورترین بناهای خیوه است. این مسجد بیش از ۲۰۰ ستون چوبی حکاکی شده دارد که برخی از آنها متعلق به قرن دهم میلادی هستند. فضای داخلی مسجد به دلیل نور کم و ستونهای متعدد، حالتی اسرارآمیز و بسیار خاص دارد.
- کاخ تاشحوض(Tash Khauli Palace) یا "کاخ سنگی" در قرن نوزدهم ساخته شد و محل اقامت حاکمان خانات خیوه بود. این کاخ دارای حیاطهای زیبا، اتاقهای متعدد، ستونهای چوبی منبتکاریشده و کاشیکاریهای خیرهکننده است.
- آرامگاه پهلوان محمود( Pahlavan Mahmud Mausoleum) آرامگاه شاعر، پهلوان و عارف مشهور خوارزم است که مردم خیوه او را حامی معنوی شهر میدانند. گنبد فیروزهای این بنا از زیباترین گنبدهای آسیای مرکزی بهشمار میرود.
درخصوص فرهنگ مردم خیوه می توان گفت که عمدتاً از قوم ازبک هستند و زبان ازبکی رایجترین زبان شهر است، هرچند زبان روسی نیز در میان برخی مردم کاربرد دارد. فرهنگ خیوه ترکیبی از سنتهای ترکتبار، ایرانی و اسلامی است.
صنایع دستی در خیوه اهمیت زیادی دارد. چوبتراشی، فرشبافی، گلدوزی و سفالگری از هنرهای سنتی این شهر هستند. بازارهای قدیمی خیوه هنوز هم محل فروش محصولات دستساز محلی می باشد. معماری خیوه نمونه برجستهای از هنر اسلامی آسیای مرکزی است. بیشتر ساختمانها از خشت خام ساخته شدهاند و با کاشیهای آبی، سبز و سفید تزئین شدهاند. منارهها، مدرسهها و گنبدها جلوهای هماهنگ و باشکوه به شهر دادهاند.
برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی جهان که بخش زیادی از بافت قدیمی خود را از دست دادهاند، خیوه تا حد زیادی شکل سنتی خود را حفظ کرده است. به همین دلیل بسیاری آن را "شهر موزه" مینامند.
در ضمن خیوه یکی از مهمترین شهرهای جاده ابریشم بود. این شهر محل توقف کاروانهایی بود که از چین به ایران و خاورمیانه میرفتند. موقعیت استراتژیک خیوه باعث شد فرهنگهای مختلف در آن تأثیر بگذارند و آن را به مرکزی برای دانش، تجارت و هنر تبدیل کنند.
در سالهای اخیر، خیوه به یکی از محبوبترین مقاصد گردشگری آسیای مرکزی تبدیل شده است. سازمان همکاری اسلامی ( OIC) خیوه را "پایتخت گردشگری جهان اسلام" برای سال ۲۰۲۴ معرفی کرد. گردشگران معمولاً برای دیدن بناهای تاریخی، عکاسی، آشنایی با فرهنگ جاده ابریشم و تجربه فضای سنتی به این شهر سفر میکنند. شبهای خیوه با نورپردازی منارهها و دیوارهای تاریخی، جلوهای بسیار زیبا و رؤیایی دارد.
در کل می توان گفت که خیوه یکی از ارزشمندترین شهرهای تاریخی جهان اسلام و آسیای مرکزی است. این شهر با معماری خیرهکننده، تاریخ کهن، فرهنگ غنی و فضای اصیل شرقی، تصویری زنده از دوران جاده ابریشم را به نمایش میگذارد.