ریشههای معرّقکاری در ایران به دورههای پیش از اسلام بازمیگردد، اما شکوفایی اصلی آن در دوران اسلامی بوده است و در دوره سلجوقی، معرّق کاشی در معماری مذهبی رواج یافت. در دوره تیموری و صفوی، این هنر به اوج خود رسید و در تزئین مساجد، مدارس، آرامگاهها و کاخها بهکار رفت. شهرهایی مانند اصفهان، یزد، کاشان، تبریز و شیراز از مراکز مهم توسعه معرّقکاری بودهاند.
معرق کاری انواع مختلفی دارد ازجمله معرق کاشی که متداول ترین نوع در معماری ایرانی است و از کاشی های رنگی بریده شده برای گنبدها، محرابها ، ایوانها و کتیبهها استفاده می شود. مانند مسجد شسخ لطف الله در اصفهان و یا مسجد جامع یزد و یا مسجد گوهر شاد در مشهد.
از دیگر انواه معرق می توان به معرق روی چوب اشاره نمود که در این هنر از چوب های رنگی طبیعی مانند چوب گردو، گلابی، عناب، افرا و آبنوس استفاده می شود و بر روی این چوبها نقوش اسلیمی، گل و مرغ و مینیاتور و غیره اجرا می شود و برای درب ها و یا پنجره های سنتی و یا تابلوهای تزئینی و مبلمان هنری استفاده می شود.
معرق کاری بر روی فلز و سنگ از دیگر انواع معرق است که با استفاده از فلزاتی مانند برنج، مس و نقره و یا سنگ های رنگی، با نقوش هندسی و یا گل و طبیعت انجام می شود.
در هنر معرق ابتدا طراحی نقش روی کاغذ انجام می شود و بعد از انتخاب متریال مناسب، برش قطعات با اره مویی یا ابزار ظریفتر در کنار هم قرار می گیرند و سپس به هم چسبانده می شوند و تثبیت می گردند، و در نهایت هم ساب داده و پولیش می شوند.
از نظر فرهنگی، معرق کاری تلفیقی از ریاضیات، هندسه ، هنر و معنویت است. در معماری اسلامی، این هنر جلوه ای از وحدت در کثرت را نشان می دهد. معرق نه تنها جنبه تزئینی دارد، بلکه بار معنایی و نمادین نیز دارد.
امروزه معرق کاری همچنان در کارگاه های سنتی و دانشگاه های هنر آموزش داده می شود. هنرمندان معاصر با ترکیب طرح های مدرن، این هنر را وارد فضای دکوراسیون داخلی، تابلوهای هنری و آثار تلفیقی کرده اند.
به طور کلی می توان گفت که معرق کاری در ایران هنری دیرینه و دقیق و معناگرا می باشد که نشان دهنده ذوق، صبر و مهارت هنرمند ایرانی است. این هنر پلی میان سنت و زیبایی شناسی و جلوه های ماندگار از هویت فرهنگی ایران محسوب می شود.
هنر معرق کاری بهصورت سنتی در ایران بسیار رایج و شناختهشده است، اما در سایر کشورهای عضو اکو هم هنرهای چوبی تزئینی، کندهکاری و صنایع دستی وجود دارد که از نظر بصری و تکنیکی با معرق کاری روابط نزدیکی دارد .