این شهر در کنار رودخانه هیرمند، بین
شهر زابل و منطقه سیستان در استان سیستان و بلوچستان واقع شده است و مساحت آن حدود
200 هکتار می باشد. این دوره همزمان است با تمدن دره سند و دورهای که جوامع
کشاورزی به شهرنشینی و تمدن شهری دست یافتهاند. از ویژگیهای این شهر می توان به
معماری منظم آن و خانههای خشتی با پلان منظم و کوچههای برنامهریزی شده، اشاره
نمود. همچنین در این شهر سوخته شواهدی از جراحی دندان و پزشکی ابتدایی یافت شده
است. در واقع شهر سوخته یکی از بهترین نمونههای تمدنهای اولیه شهری در ایران و
آسیای میانه است. شهر سوخته در سال ۲۰۰۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. برخی
محققان
شهر سوخته را “یکی از گمشدههای تمدن کهن ایران” میدانند، زیرا سبک زندگی، هنر و
فناوری آن، پایههای تمدنهای بعدی ایران را شکل داده است.
از
دیگرمناطق مهم باستان شناسی در ایران می توان به تخت جمشید ( پارسه) وهمچنین شوش
که مرکز تمدن ایلامی و یکی از قدیمی ترین شهرهای جهان است، اشاره نمود.
از مهمترین مناطق باستان شناسی کشور
ترکمنستان می توان به مرو که یکی از قدیمی ترین مراکز تمدن باستان و
مسیر جاده ابریشم است نام برد. آثار سکونت انسانی در مرو به حدود ۵۰۰۰ سال پیش
بازمیگردد.اوج تمدن این شهر از قرن 3 قبل از میلاد تا قرن 13 میلادی بوده است و
این شهر دارای تمدن شهری و قلعهها، بازارها، مساجد و مدارس علوم دینی بوده است. مرو
در سال ۱۹۹۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. مرو در قرون وسطی یکی از بزرگترین شهرهای جهان
اسلام بود و جمعیتی بیش از ۲۰۰ هزار نفر داشته که برای آن زمان بسیار عظیم بود.
هاراپا و موهنجودارو (پاکستان):
مراکز تمدن دره سند، با سازمان اجتماعی و فناوری پیشرفته.
موهنجودارو نمونهای از تمدن شهری پیشرفته بدون سلطه
مذهبی یا نظامی مطلق است.در این منطقه از خط دره سند، که هنوز به طور کامل رمزگشایی
نشده است استفاده می شده است. این منطقه در سال 1980 توسط یونسکو ثبت شد و برخلاف
بسیاری از تمدنهای باستانی، در موهنجودارو هیچ اثر مشهودی از سلطه نظامی یا کاخ
شاهان پیدا نشده است. این نشان میدهد که مردم آن زمان توانسته بودند تمدن شهری پیشرفتهای
بدون تمرکز قدرت مطلق ایجاد کنند.
تمدن
هراپا یکی از دو شهر اصلی تمدن دره سند در پاکستان است و اهمیت بالایی در
تاریخ فرهنگی و شهری جهان دارد. هراپا نمونهای بارز از تمدن شهری پیشرفته ۵۰۰۰
ساله است که همزمان با موهنجودارو شکوفا شد.
سمرقند و بخارا (ازبکستان): از
مناطق مهم باستان شناسی و شهرهای تاریخی جاده ابریشم می باشند و از مهمترین نمونههای شهرهای تاریخی جاده ابریشم
در آسیای میانه هستند که نقشی کلیدی در تبادل فرهنگی، علمی و اقتصادی بین شرق و
غرب داشتهاند. این دو شهر، علاوه بر اهمیت تجاری، مرکز هنر، علم، و فرهنگ اسلامی
نیز بودهاند. اوج شکوفایی این دو شهر در قرن ۱۴ میلادی تحت حکومت تیموریان بوده
است و نمونهای بارز از همزیستی تمدنهای ایرانی، ترک، عرب و اسلامی بوده است. میراث
معماری آنها امروز جزو میراث جهانی یونسکو است. سمرقند به “جواهری تیموریان” معروف است
و بخارا “شهر مقدس علم و دانش اسلامی در آسیای میانه” لقب گرفته است.
نیسا (آذربایجان): مرکز
پارتیان و محل زندگی شاهزادگان اشکانی بوده است. این شهر نماد سیاسی، فرهنگی و
اقتصادی یکی از مهمترین امپراتوریهای ایران باستان در آسیای میانه است. نیسا
نماد تمدن پارتیان و تأثیرات ایرانی در آسیای میانه است. کاوشهای باستانشناسی
نشان میدهد که شهر دارای ساختار شهری منظم، گورستانهای شاهی و آثار باستانی
ارزشمند بوده است. نیسا
در سال ۲۰۰۷ به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شد. نیسا اولین پایتخت پارتیان بود و برخی
منابع آن را “شهر طلایی پارتیان” مینامند، زیرا هم مرکز سیاسی و هم محل نگهداری
ثروت و گنجینههای شاهی بود.
شهر باستانی بلخ در شمال
افغانستان، در نزدیکی رودخانههای شمالی، واقع شده است که یکی از قدیمیترین شهرهای
جهان و مرکز تمدن ایرانی-ایرانی با قدمتی بیش از ۴۰۰۰ سال است. این منطقه مرکز
تمدن ایران باستان و مادها می باشد. در دوران اسلامی مرکز علمی ، فرهنگی و تجاری و
معروف به "مادر شهرها" بوده است.
در قزاقستان تپههای تامگالی که
در شمال غرب آلماتی واقع شده است را میتوان از مناطق مهم باستان شناسی از منظر
فرهنگی نام برد که از عصر برنز تا دوران سکونت های قرون وسطی قدمت داشته است. در
این منطقه صخرهنگارههایی با بیش از ۵۰۰۰ نقاشی و حکاکی روی سنگ، شامل صحنههای
شکار، مراسم مذهبی وجود دارد. تپه های تامگالی در سال ۲۰۰۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو
ثبت شد.
در قرقیزستان مهمترین منطقه باستان
شناسی فرهنگی تالاس و جیرکیق با گورستانها و سکونتگاههای عصر
برنز و آهن است. این منطقه در شمال غرب قرقیزستان واقع شده است.
در کشور
تایجکستان مهمترین منطقه باستانشناسی از نظر فرهنگی و تاریخی، پنجتبه است.
این شهر باستانی نمادی از تمدن پیش از اسلام و دوره سغدیان در آسیای میانه است و
نقش بسیار مهمی در فرهنگ و هنر منطقه داشته است. این منطقه در شمال غرب تاجیکستان،
در دره زرافشان و نزدیک مرز با ازبکستان واقع شده است. این شهر در قرن ۵ میلادی
(دوره سغدیان) تاسیس شد و اوج شکوفایی آن در قرن های 6 تا ۸ میلادی، پیش از حمله
اعراب و اسلامی شدن منطقه بوده است و بعد از حمله اعراب در قرن 8 میلادی شهر ویران
شد اما آثار فرهنگی آن باقی ماند.
در
ترکیه، مهمترین منطقه باستانشناسی از نظر فرهنگی بدون شک چاتالهویوک است. این
منطقه نه تنها در تاریخ ترکیه بلکه در تاریخ جهان اهمیت ویژهای دارد. این منطقه
در جنوبشرق آنکارا، در منطقه آناتولی مرکزی ترکیه واقع شده است و حدود 5700 تا
7500 سال قبل از میلاد تاسیس گردید. یکی از قدیمیترین شهرهای جهان و نمونهای از
زندگی جمعی و سازمانیافته بشر اولیه می باشد. نوع معماری این شهر وجود خانههای
متصل به هم، بدون خیابان، با ورود از سقف و حیاطهای مرکزی و دیوارهای ساده، ولی
با ساختار منظم، بوده است. از آثار به جا مانده نقاشیها و مجسمههای کوچک خدایان
زن (نماد باروری و زندگی) و نقاشیهای دیواری و ابزارهای تزئینی که فرهنگ و باورهای
مذهبی جامعه را نشان میدهند، می باشد.
در واقع چاتالهویوک نمونه بارز تمدن شهری اولیه است
که نحوه زندگی جمعی، فرهنگ، هنر و مذهب انسانهای عصر نوسنگی را نشان میدهد که در
سال ۲۰۱۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. نکته قابل توجه در چاتالهویوک این است که هیچ خیابان واقعی وجود
نداشته است و مردم از سقف خانهها برای عبور و مرور استفاده میکردند، که یک نوآوری
جالب در شهرسازی اولیه محسوب میشود.