زبان بی‌مرزِ روح: موسیقی عرفانی در ایران و کشورهای عضو اکو و نقش آن در گفت‌وگوی فرهنگی

از نمونه‌های شاخص در کشورهای اکو می توان به سماع، نعت خوانی یا مداحی و ذکرهای خانقاهی در ایران  و موسیقی مولویه و سماع قونیه و موسیقی مقام محور همراه با نی در کشور ترکیه در طی مراسم و آیین های مذهبی و مراقبه و ذکر نام برد. 

در جمهوری آذربایجان موسیقی عرفانی در قالب  موغام عرفانی جلوه گر است که شامل اشعار عرفانی فارسی و ترکی و بیان حالات روحانی و درونی است و در واقع ترکیب موسیقی مقامی با عرفان است.

موسیقی عرفانی ایران پیوند تنگاتنگی با تصوف و اندیشه‌های عارفانی مثل مولانا، عطار، سنایی و حافظ دارد. در خانقاه‌ها، موسیقی ابزاری برای ذکر، سماع و رسیدن به حالِ وجد می باشد؛ یعنی حالتی از شور و بی‌خودی که سالک احساس نزدیکی به حقیقت مطلق می‌کند. در این نوع موسیقی، شعر نقش محوری دارد. اشعاری که پر از نمادند: می، معشوق، ساقی، سفر، فنا و بقا. این مفاهیم در ظاهر زمینی‌اند، اما در اصل به تجربه‌های معنوی و الهی اشاره می‌کنند. به همین دلیل، فهم شعر برای درک موسیقی عرفانی خیلی مهم است. در موسیقی عرفانی ایران تاکید بر بداهه نوازی و بداهه خوانی وجود دارد. 

موسیقی عرفانی در ترکیه دنیای عمیق و بسیار نظام‌مندی دارد و شاید بتوان گفت یکی از منسجم‌ترین سنت‌های موسیقی معنوی در جهان اسلام است؛ موسیقی‌ای که مستقیماً با آیین‌های صوفیانه و به‌ویژه طریقت مولویه گره خورده است. هسته‌ی اصلی موسیقی عرفانی ترکیه به اندیشه‌های مولانا جلال‌الدین رومی برمی‌گردد. پس از او، پیروانش در قونیه آیین سماع مولوی را شکل دادند؛ آیینی که در آن موسیقی، حرکت، شعر و سکوت همه با هم برای رسیدن به "عشق الهی" به کار می‌روند. سماع فقط یک موسیقی نیست بلکه یک آیین کامل است که با تلاوت قرآن آغاز می شود و بعد قطعات موسیقی مشخص و چرخش با لباس سفید ( نماد کفن) و کلاه بلند ( نماد سنگ قبرنفس) که هر حرکت و هر صدا معنا دارد و چرخش به دور قلب، نشانه گردش عالم و فنا شدن در حق است. این موسیقی در واقع پلی است بین عرفان، هنر و هویت تاریخی عثمانی. 

در افغانستان موسیقی عرفانی متاثر از سنت های ایرانی و هندی است مانند موسیقی نعت خوانی،  ذکر و سرودهای صوفیانه که در مراسم مذهبی و خانقاهی خوانده می شوند و حالتی مناجات گونه دارند.  

در  تاجیکستان ادامه سنت عرفانی فارسی است و اشکال آن شامل شش مقام با محتوای عرفانی است که از متون رودکی ، جامی و مولانا سروده می شوند. 

پاکستان یکی از مهمترین مراکز موسیقی عرفانی در جهان اسلام است و شکل آن به صورت قوالی است و اشعار در مدح پیامبر اسلام (ص) و اولیای صوفیه بیان می شوند. این نوع موسیقی باعث ایجاد وجد و همبستگی جمعی می گردد و از ویژگی‌های آن می توان به ریتم تند و تکرار و مشارکت جمعی اشاره کرد.

موسیقی عرفانی ازبکستان با تصوف آسیای میانه پیوند دارد و اشکال آن شامل شش مقام و ذکرهای صوفیانه احمد یسوی می باشد که وی متصوف و بنیانگذار طریقت یسویه می‌باشد.

موسیقی عرفانی ترکمنستان بیشتر در قالب روایت‌های معنوی است. شامل آوازهای بخشی‌ها که به صورت نقل حکایات عرفانی و اخلاقی در جهت انتقال ارزش های معنوی به روایت های ساده می باشد. 

موسیقی عرفانی قزاقستان با سنت‌های شفاهی همراه است و به صورت سرودهای آیینی و ذکر بیان میگردد که باعث پیوند معنویت وهویت قومی می گردد و از ویژگی های این موسیقی می توان به تلفیق عرفان اسلامی با فرهنگ بومی اشاره کرد. 

در قرقیزستان موسیقی عرفانی کمتر به صورت رسمی اجرا می شود، اما عمیقاً مردمی است. این موسیقی شامل آوازهای آیینی و حماسی با مضامین عرفانی است.

در اصل می توان گفت که موسیقی عرفانی در کشورهای عضو اکو با وجود تفاوت های زبانی و اجرایی، ریشه ای مشترک در تصوف اسلامی دارد و به عنوان زبان معنویت، نقش مهمی در پیوند فرهنگی، هویت مشترک و گفتگوی فراملی ایفا می کند.