ریشههای تاریخی نوروز در ترکمنستان
واژه «نوروز» در فارسی به معنای «روز نو» است و بیش از دو هزار و پانصد سال قدمت دارد. این جشن در دوران هخامنشیان (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) و در بستر آیین زرتشتی شکل گرفت و همزمان با اعتدال بهاری، پیروزی روشنایی بر تاریکی و نوزایی طبیعت را بازمینمود.
نوروز از مسیر جاده ابریشم به سرزمینهای آسیای میانه راه یافت و با سنتهای بومی، از جمله آیینهای عشایر ترکمن، درهم آمیخت. برای ترکمنها، این جشن همواره با آغاز سال کشاورزی و چرخه حیات طبیعی همراه بوده است.
پس از استقلال ترکمنستان در سال ۱۹۹۱، نوروز با عنوان «عید ملی بهار» رسمیت یافت. در سال ۲۰۱۰ نیز سازمان ملل متحد، ۲۱ مارس را «روز جهانی نوروز» اعلام کرد. بدین ترتیب، نوروز در ترکمنستان همچنان یادآور ارزشهایی چون دوستی، همزیستی و احترام به طبیعت است.
جلوههای نوروز در ترکمنستان
نوروز در ترکمنستان بازتابی است از زندگی شبانی، هماهنگی با طبیعت و شادی جمعی.
• خوراک: اصلیترین غذای نوروز «سمنی» است؛ حلوی شیرین که از جوانه گندم پخته میشود و نماد رویش و باروری است. سمنی همراه با نان «چؤرک»، پلو و شیرینیهای محلی بر سر سفرهها قرار میگیرد.
• موسیقی و رقص: رقص گروهی «قوشدپدی» با حرکات پرنشاط و هماهنگ، مهمترین آیین نمایشی نوروز است. این رقص با نوای سازهایی چون «دوتار» و «قاوال» اجرا میشود.
• بازیها و آیینها: کشتی سنتی ترکمنی (گؤرِش)، اسبدوانی و تیراندازی از ورزشهای رایج جشن هستند. بازی تابسواری نیز بهعنوان آیینی برای پاکی و نشاط در آغاز سال نو شناخته میشود.
• نمایشگاهها و صنایع دستی: نمایش فرشبافی، دستسازههای محلی و محصولات کشاورزی بخش جداییناپذیر جشنهای نوروزی است.
فضای نوروز در شهرها رنگین و پرجنبوجوش است: پارکها با گلهای بهاری آذین میشوند، یورتهای سفید با فرشها و پارچههای دستدوز پوشانده میگردند و مردم با لباسهای سنتی و سوزندوزیهای محلی جلوهای از فرهنگ ترکمن را زنده میسازند.
برگزاری جشن
نوروز در ترکمنستان سه روز، از ۲۱ تا ۲۳ مارس، جشن گرفته میشود. در عشقآباد، پایتخت کشور، یورتهای سفید در پارکها و حاشیه رودخانه قرهقوم برپا میشوند و برنامههایی چون کنسرت، نمایشگاه صنایع دستی، و کارگاههای فرهنگی برگزار میگردد.
رئیسجمهور ترکمنستان نیز هرساله در پیامی رسمی، نوروز را به مردم تبریک میگوید و بر صلح، دوستی و همبستگی تأکید میورزد. بهعنوان نمونه، در سال ۲۰۲۳ جشن بزرگی با حضور هنرمندان کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (ECO) در عشقآباد برگزار شد که شعار آن «ترکمنستان – سرزمین صلح، دوستی و برادری» بود.
همچنین آیینهای درختکاری و نمایشگاههای کشاورزی بهاری بخشی از برنامههای نوروزیاند که پیوند جشن با مفهوم نوزایی و طبیعت را برجسته میسازند.
نوروز و پیوندهای منطقهای
نوروز میراثی مشترک در میان کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی است؛ از ایران، افغانستان و پاکستان گرفته تا تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان. با وجود اشتراک در عناصر اصلی، نوروز ترکمنی ویژگیهای خاص خود را دارد. رقص قوشدپدی و بازیهای آیینی تابسواری از شاخصههایی است که این جشن را در ترکمنستان متمایز میسازد.
ترکمنستان همچنین در رویدادهای فرهنگی مشترک یونسکو و ECO فعالانه حضور دارد. در جشنهای نوروزی مقر یونسکو در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲، هنرمندان ترکمن با اجرای موسیقی، رقص و نمایش صنایع دستی، فرهنگ خود را به جهانیان معرفی کردند.
پاسداشت و آینده
دولت ترکمنستان با اجرای برنامههای فرهنگی و آموزشی و نیز همکاریهای بینالمللی، به حفاظت از سنتهای نوروزی متعهد است. موزه ملی ترکمنستان بخشی از نمایشگاههای خود را به آیینهای نوروز اختصاص داده و مراکز آموزشی در انتقال رقص قوشدپدی و دیگر آیینها به نسلهای جوان نقش دارند. همکاری با یونسکو در حوزههایی همچون فرشبافی نیز نمونهای از این تلاشهاست.
تجربه نوروز در ترکمنستان
برای بازدیدکنندگان خارجی، حضور در نوروز عشقآباد فرصتی ناب برای آشنایی با فرهنگ ترکمنستان است. تماشای رقص قوشدپدی، مسابقات گؤرِش و چشیدن طعم سمنی، تجربهای اصیل از این جشن باستانی را رقم میزند.
گردشگران در این ایام میتوانند از نمایشگاههای صنایع دستی، کنسرتهای سنتی و بناهای فرهنگی عشقآباد بازدید کنند. بدینسان، نوروز به یکی از بهترین زمانها برای گردشگری فرهنگی در ترکمنستان تبدیل شده است.