آغازهای کهن: گونور-دپه
مدتها پیش از شکلگیری جاده ابریشم، شهر گونور-دپه در دلتای مرغاب مرکز تمدنی بزرگ بود. این شهر که بخشی از حوزه فرهنگی باختر–مرو (BMAC) محسوب میشود، در حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد بنیان گذاشته شد. کاوشهای باستانشناسی، کاخها، معابد، کارگاهها و هزاران اثر همچون مهرها، اشیای عاجی، ظروف سفالی و ابزار فلزی را آشکار کردهاند. این یافتهها نشان میدهد که شبکههای تبادل کالا و فرهنگ در ترکمنستان، حتی پیش از دوران جاده ابریشم، وجود داشته است.
نسا: پایتخت اشکانیان
در قرن سوم پیش از میلاد، امپراتوری اشکانی مسیرهای اصلی تجارت در آسیای میانه را در اختیار داشت. شهر نسا در نزدیکی عشقآباد، مرکز حکومتی و فرهنگی این امپراتوری بود. بقایای نسا که در سال ۲۰۰۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، شامل دیوارهای خشتی عظیم، انبارهای بزرگ و شواهدی از تولید شراب و هنرهای متنوع است. نسا نماد جایگاه راهبردی ترکمنستان در پیوند ایران، آسیای میانه و جهان آن روزگار است.
مرو: مادر شهرها
مرو، که در منابع اسلامی «امالمدائن» یا «مادر شهرها» نامیده شده، یکی از بزرگترین مراکز علمی و فرهنگی جاده ابریشم بود. این شهر در دوران هخامنشیان شکل گرفت و در دورههای ساسانی و بهویژه سلجوقیان (قرون ۱۱ و ۱۲ میلادی) به اوج شکوفایی رسید. مرو با کتابخانهها، مدارس و بازارهای پررونق خود، قلب تپنده تبادل دانش و تجارت در آسیای میانه بود. بقایای این شهر بزرگ امروز بهعنوان پارک تاریخی–فرهنگی مرو باستان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
کونهاورگنچ (کهنه گرگانج): دروازه شمالی
در شمال ترکمنستان، شهر کونهاورگنچ مرکز مهمی برای تجارت و فرهنگ بود. این شهر در قرون وسطی پایتخت خوارزم بود و مسیرهای کاروانی آن ایران، استپهای اوراسیا و حوزه ولگا را به هم متصل میکرد. آثار برجستهای همچون مناره قطعلوق تیمور (با ارتفاع ۶۲ متر) و آرامگاههای تاریخی، بیانگر شکوه و رونق این شهر در دورههای میانه است. کونهاورگنچ نیز در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
ثبت جهانی کریدور زرافشان–قرهقوم
در سپتامبر ۲۰۲۳، در اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، مسیر «جادههای ابریشم: کریدور زرافشان–قرهقوم» بهصورت مشترک توسط ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان در فهرست میراث جهانی ثبت شد. این کریدور مجموعهای از کاروانسراها، قلعهها و مسیرهای باستانی را در بر میگیرد و بار دیگر جایگاه ترکمنستان را بهعنوان چهارراه تمدنها تثبیت کرد.
اکتشافات تازه (۲۰۲۴–۲۰۲۵)
در پاییز ۲۰۲۴، کاوشهای جدید در گونور-دپه آثار ارزشمندی همچون مهرها، طلسمها و اشیای زینتی را آشکار کردند. این یافتهها تصویری تازه از زندگی شهری در عصر برنز ارائه میدهند. در سال ۲۰۲۵ نیز ترکمنستان با برگزاری نمایشگاهها و نشستهای علمی در عشقآباد، دومین سالگرد ثبت کریدور زرافشان–قرهقوم را جشن گرفت و میراث جاده ابریشم را بیش از پیش معرفی کرد.
میراثی زنده
امروز جاده ابریشم در ترکمنستان تنها یک یادگار تاریخی نیست، بلکه بخشی زنده از هویت ملی به شمار میآید. جشنوارههای فرهنگی، نمایشگاههای موزهای و برنامههای آموزشی به مردم و بهویژه نسل جوان یادآوری میکنند که سرزمینشان از دیرباز چهارراه تمدنها بوده است. داستان گونور-دپه، نسا، مرو و کونهاورگنچ نهتنها بازتابی از گذشته باشکوه، بلکه یادآور پیوندهای فرهنگی مشترک میان ملتهای منطقه است.
________________________________________
منابع
• مرکز میراث جهانی یونسکو: «دژهای اشکانی نسا»، «مرو باستان»، «کونهاورگنچ»
• یونسکو (۲۰۲۳): ثبت «جادههای ابریشم: کریدور زرافشان–قرهقوم»
• اخبار رسمی دولت ترکمنستان: گزارش کاوشهای گونور-دپه (۲۰۲۴)
• تورکمنپورتال (۲۰۲۳): جشن ثبت کریدور زرافشان–قرهقوم در عشقآباد
• دایرةالمعارف بریتانیکا: مدخلهای مرو، نسا و کونهاورگنچ