تاریخچه: ریشههای جواهرسازی ترکمنی
جواهرسازی ترکمنی ریشه در سنتهای عشایری دارد، جایی که زیورآلات نقرهای نشاندهنده جایگاه اجتماعی، حفاظت معنوی، و زیبایی بودند. این هنر در مسیر جاده ابریشم با فرهنگهای همسایه در تعامل بود و از آنها تأثیر پذیرفت. کاوشهای باستانشناسی در گونور-دپه، بخشی از تمدن مارگیانا (BMAC) با قدمت ۲۴۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد، اشیای فلزی شامل زیورآلات، سنجاقها، گوشوارهها، و مهرههای نقرهای را آشکار کرده است [Sarianidi, V., 2023].
ویژگیها و طرحهای جواهرات ترکمنی
• مواد اولیه: نقره بهعنوان ماده اصلی، همراه با سنگهای نیمهقیمتی مانند عقیق، فیروزه، مرجان، و لاجورد.
• تکنیکها: فیلیگران (نقرهکاری توریمانند)، گرانولاسیون (دانههای ریز نقرهای)، حکاکی، و ضربکاری دقیق.
• طرحها: الهامگرفته از موتیفهای قبیلهای، اشکال طبیعی، گلها، و نقوش هندسی مشابه الگوهای قالیهای ترکمنی.
• انواع رایج:
o گردنبندها و گوشوارههای مزین به سنگهای نیمهقیمتی.
o سربندهای پیشانی برای مراسم عروسی و رقصهای محلی.
o زیورآلات اسب آخالتکه با نقوش پیچیده.
o دستبندها و انگشترهای حکاکیشده.
o آویزهای برگمانند یا با نمادهای طبیعی و معنوی.
ثبت یونسکو و اهمیت رسمی
سنت «پرورش اسب آخالتکه و تزئین اسبها با زیورآلات» در دسامبر ۲۰۲۳ در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد [UNESCO, 2023]. در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۴، مراسم رسمی اعطای گواهی یونسکو در آکادمی بینالمللی پرورش اسب «آبا انایف» در شهر ارکاداغ برگزار شد [Turkmenistan Ministry of Foreign Affairs, 2024].
نمایشگاهها، رویدادها، و پیوندهای منطقهای
ترکمنستان نمایشگاههای صنایع دستی را برگزار میکند که جواهرات سنتی و زیورآلات اسب را در کانون توجه قرار میدهند. برای مثال، نمایشگاه بینالمللی صنایع دستی عشقآباد در نوامبر ۲۰۲۴ میزبان هنرمندان و گردشگران بود [Times of Central Asia, November 2024]. موزه ملی ترکمنستان در عشقآباد و موزههای محلی مجموعههای تاریخی زیورآلات را نگهداری میکنند [Turkmenistan State News Agency, 2025]. ترکمنستان همچنین از طریق همکاری با سازمان اکو و موسسه فرهنگی اکو، پیوندهای فرهنگی خود را با سنتهای جواهرسازی کشورهای همسایه تقویت کرده است [Times of Central Asia, 2025]. ویزای الکترونیک معرفیشده در آوریل ۲۰۲۵ ورود گردشگران به این رویدادهای فرهنگی را تسهیل کرده است [Times of Central Asia, 2025].
حفاظت و آینده جواهرات ترکمنی
حفظ این هنر شامل آموزش تکنیکهای سنتی به نسل جوان، حمایت دولت از طریق کارگاههای آموزشی در ارکاداغ، همکاری با یونسکو در پروژههای میراث ناملموس، و عرضه آثار در پلتفرمهای دیجیتال است [Times of Central Asia, June 2025; Turkmenistan State News Agency, 2025]. با این حال، چالشهایی مانند جعل زیورآلات، صادرات غیرقانونی به بازارهای سیاه منطقه، و کاهش استادکاران سنتی همچنان وجود دارد که نیازمند برنامهریزی فرهنگی دقیق است.
منابع
• UNESCO (2023). Art of Akhal-Teke Horse Breeding and Traditions of Horse Decoration. whc.unesco.org
• Turkmenistan Ministry of Foreign Affairs (2024). UNESCO Certificate Award Ceremony, Arkadag, October 12. mfa.gov.tm
• Sarianidi, V. (2023). Metallurgical Investigations in Gonur Depe. Journal of Central Asian Archaeology.
• Times of Central Asia (November 2024). Ashgabat International Handicrafts Exhibition. timesca.com
• Times of Central Asia (2025). Turkmenistan’s e-Visa System Boosts Cultural Tourism. timesca.com
• Times of Central Asia (2025). ECO Cultural Exhibition with Iran, March 2025. timesca.com
• Times of Central Asia (June 2025). 5G Connectivity in Arkadag. timesca.com
• Turkmenistan State News Agency (2025). Workshops for Traditional Crafts in Arkadag. turkmenistan.gov.tm