موسیقی بخشی و داستان‌سرایی ترکمنی: نمادی پویا از فرهنگ عشایری

تاریخچه و ریشه‌ها

سنت بخشی ریشه در زندگی عشایری ترکمن‌ها دارد و شکل‌گیری آن به قرون ششم و هفتم میلادی بازمی‌گردد، زمانی که موسیقی ترکمنی قالب‌های اولیه خود را یافت [Journal of Central Asian Studies, 2024]. بخشی‌ها به‌عنوان نگهبانان تاریخ شفاهی، داستان‌های حماسی را از طریق دستان‌ها (روایت‌های شعری) منتقل می‌کردند. معروف‌ترین دستان، «گوراوغلی»، روایتی از قهرمانی در برابر ستم است که در ایران، ازبکستان، آذربایجان، و آناتولی با نام «کوراوغلو» شناخته می‌شود [Encyclopaedia Iranica, 2023]. یافته‌های باستان‌شناسی در گونور-دپه (تمدن مارگیانا، حدود ۲۲۰۰ پیش از میلاد) ابزارهای موسیقایی ابتدایی را نشان می‌دهند که به‌صورت فرضی به سنت‌های موسیقایی منطقه مرتبط هستند [Sarianidi, V., 2023].

ویژگی‌های موسیقی بخشی

دوتار

دوتار، ساز اصلی بخشی‌ها، سازی دوسیمی از چوب توت با سیم‌های ابریشمی یا نایلونی است که صدایی رسا و پرطنین تولید می‌کند. هر بخشی دوتار خود را متناسب با صدای خویش کوک می‌کند و سبکی منحصربه‌فرد می‌آفریند. سادگی و قابلیت حمل دوتار با زندگی کوچ‌نشینی هماهنگ است [Turkmenistan State News Agency, 2025].

داستان‌های حماسی (دستان‌ها)

دستان‌ها روایت‌های بلندی هستند که تاریخ، اسطوره، و آموزه‌های اخلاقی را در هم می‌آمیزند. «گوراوغلی» شناخته‌شده‌ترین دستان است، اما روایت‌هایی مانند «شاه‌سنم و قریب» و «زهره و طاهر» نیز محبوب‌اند و موضوعاتی چون شجاعت، عشق، و وفاداری قبیله‌ای را بازتاب می‌دهند [Journal of Central Asian Studies, 2024].

سبک اجرا

اجرای بخشی ترکیبی از آواز، روایت، و نوازندگی است. بخشی‌ها با تغییر لحن، حرکات نمایشی، و بداهه‌پردازی، مخاطبان را مجذوب می‌کنند، به‌گونه‌ای که هیچ دو اجرایی یکسان نیست [Turkmen Portal, 2024].

نقش بخشی‌ها در فرهنگ ترکمنی

• اجتماعی: حضور در جشن‌های نوروز (۲۱–۲۳ مارس)، عروسی‌ها، و «روز اسب ترکمن» (آخرین یکشنبه آوریل) همبستگی قبیله‌ای را تقویت می‌کند.

• آموزشی: دستان‌ها آموزه‌های اخلاقی، غرور قومی، و احترام به بزرگ‌ترها را به نسل جوان منتقل می‌کنند.

• هویتی: بخشی‌ها با حفظ داستان‌های قبیله‌ای، هویت ترکمن‌ها را در برابر تغییرات مدرن پاسداری می‌کنند [Turkmenistan State News Agency, 2025].

پیوند با منطقه اکو

موسیقی بخشی با سنت‌های موسیقایی کشورهای عضو اکو (ECO) پیوند عمیقی دارد. «گوراوغلی» با حماسه «کوراوغلو» در ایران و آذربایجان مشترک است، و دوتار شباهت‌هایی با تار و سه‌تار ایرانی دارد. بخشی‌ها را می توان در با عاشیق‌های آذربایجانی و نقالان ایرانی مقایسه نمود.[Times of Central Asia, 2024; 2025]. ویزای الکترونیک معرفی‌شده در آوریل ۲۰۲۵ دسترسی گردشگران به این رویدادها را تسهیل کرده است [Times of Central Asia, 2025].

چالش‌های معاصر

• شهرنشینی: پس از استقلال ترکمنستان (۱۹۹۱)، مهاجرت به شهرها تعداد بخشی‌های فعال را کاهش داده است.

• جهانی‌سازی: موسیقی مدرن و رسانه‌های دیجیتال توجه نسل جوان را از اجراهای سنتی منحرف کرده‌اند.

• آموزش: نبود آموزش رسمی انتقال مهارت‌ها به نسل جدید را دشوار کرده است.

• چالش‌های زیست‌محیطی: استفاده از چوب توت برای ساخت دوتار نگرانی‌هایی درباره جنگل‌زدایی ایجاد کرده است [UNESCO, 2023].

با این حال، کارگاه‌های آموزشی در عشق‌آباد و ترکمن‌آباد (۲۰۲۵) و حمایت یونسکو این سنت را تقویت کرده‌اند [Turkmenistan State News Agency, 2025].

حفظ و ترویج موسیقی بخشی

ترکمنستان از طریق جشن‌های ملی مانند نوروز و روز اسب ترکمن، کارگاه‌های آموزشی در عشق‌آباد و ترکمن‌آباد، و بخش‌های ویژه در موزه ملی این هنر را زنده نگه می‌دارد. پخش آنلاین اجراهای بخشی به ترویج جهانی این سنت کمک کرده است [Times of Central Asia, June 2025]. ثبت جهانی «گوراوغلی» و «هنر ساخت دوتار» در یونسکو آموزش و ارتقای جایگاه بین‌المللی این میراث را تقویت کرده است [UNESCO, 2015; 2021].

تجربه شنیدن موسیقی بخشی

برای علاقه‌مندان، تماشای اجراهای بخشی در جشن‌های نوروزی (عشق‌آباد، مارس ۲۰۲۵) یا روز اسب ترکمن (آخرین یکشنبه آوریل) تجربه‌ای بی‌نظیر است. اجراهای زنده در یورت‌های سنتی اطراف مرو نیز ارتباط عمیقی با فرهنگ ترکمنی ایجاد می‌کند. برای مخاطبان ایرانی، شباهت «گوراوغلی» با «کوراوغلو» و دوتار با تار و سه‌تار این تجربه را آشنا و جذاب می‌سازد [Encyclopaedia Iranica, 2023].

نتیجه‌گیری

موسیقی بخشی و داستان‌سرایی ترکمنی، با دوتار و دستان‌های حماسی، روح فرهنگ عشایری ترکمنستان را زنده نگه می‌دارد. این هنر با پیوندهای عمیق در ایران، آذربایجان، و آسیای مرکزی، سرمایه‌ای فرهنگی برای منطقه است. حمایت دولت ترکمنستان، یونسکو، و فناوری‌های نوین آینده‌ای روشن برای این سنت تضمین می‌کند.

منابع

• UNESCO (2015). Art of Performing the Turkmen Epic Art of Gorogly. whc.unesco.org

• UNESCO (2021). Craftsmanship of Dutar Making and Traditional Music Performing Art Combined with Singing. whc.unesco.org

• Encyclopaedia Iranica (2023). Koroghlu Epic in Turkic and Persian Cultures. iranicaonline.org

• Sarianidi, V. (2023). Archaeological Sites of Margiana: Musical Artifacts. Journal of Central Asian Archaeology.

• Turkmen Portal (2024). Bagshy Music and Dutar Traditions in Turkmenistan. turkmenportal.com

• Journal of Central Asian Studies (2024). Oral Traditions and Performance Styles in Turkmen Culture, Vol. 12, No. 3.

• UNESCO (2023). Challenges to Intangible Cultural Heritage in Central Asia. whc.unesco.org

• Times of Central Asia (2024). Spirit of Tengri Festival, Almaty, June 2024. timesca.com

• Times of Central Asia (2025). Turkmenistan’s e-Visa System Boosts Cultural Tourism. timesca.com

• Times of Central Asia (2025). ECO FEST, Ashgabat, March 2025. timesca.com

• Times of Central Asia (June 2025). 5G Connectivity in Arkadag. timesca.com

• Turkmenistan State News Agency (2025). Music Workshops in Ashgabat and Turkmenabat, January 2025. turkmenistan.gov.tm