اولین کاخ - باغ "چهل ستون" است که نمونهای شاخص از تکامل باغسازی ایرانی در دورهی صفوی و اوج شکوفایی هنر و معماری در پایتخت آن زمان، یعنی اصفهان است. کاخ چهلستون در دورهی شاه عباس اول بنیان گذاشته شد و در زمان شاه عباس دوم تکمیل و گسترش یافت (قرن ۱۱ هجری قمری برابر با 17 میلادی). این مجموعه در قلب بافت تاریخی اصفهان و در امتداد محور معروف چهارباغ قرار دارد و بخشی از طرح شهری بزرگ صفویان برای تبدیل اصفهان به "نصف جهان" بوده است.
نام چهلستون از انعکاس بیست ستون چوبی ایوان اصلی در استخر بزرگ مقابل کاخ گرفته شده است؛ در فرهنگ ایرانی، عدد "چهل" نماد کثرت است. چهلستون نمونهای کامل از الگوی چهارباغ است؛ یعنی تقسیم فضا به چهار بخش اصلی با محورهای عمود بر هم که در مرکز به هم میرسند. در باغ چهلستون، یک استخر بزرگ مستطیل شکل در مقابل عمارت قرار دارد که تصویر ستونها و ایوان را بازتاب میدهد. آب در باغ ایرانی فقط عنصر تزئینی نیست؛ بلکه عامل خنککنندگی در اقلیم گرم و خشک اصفهان است، و نمادی از پاکی و حیات به شمار میرود. در کاشت درختان، مسیرها و استخرها تقارن وجود دارد و این نظم هندسی نماد نظم کیهانی و تصویر زمینی بهشت در فرهنگ ایرانی–اسلامی است.
در چهلستون، ساختمان و باغ از یکدیگر جدا نیستند؛ کاخ در دل باغ نشسته و باغ چارچوبی برای نمایش شکوه معماری فراهم میکند. این پیوند هماهنگ، از ویژگیهای مهم باغ ایرانی است که باعث ثبت آن در یونسکو شده است. ایوان اصلی کاخ با بیست ستون چوبی بلند بر روی پایههای سنگی قرار دارد. سقف ایوان با نقاشیها و آینهکاریهای نفیس تزئین شده است. تالار مرکزی (تالار آیینه و تالار بار عام) محل برگزاری مراسم رسمی بوده است. یکی از برجستهترین ویژگیهای کاخ، نقاشیهای دیواری تاریخی آن است که صحنههایی ازجنگ چالدران و کرنال را به تصویر کشیده است.
از دیگر باغهای ایرانی باغ فین یکی از مشهورترین باغهای تاریخی ایران است که پیشینهی آن به دورهی صفویه بازمیگردد و در دورهی قاجار نیز گسترش یافته است. این باغ نمونهی کامل طرح "چهارباغ" با محورهای عمود بر هم است. ویژگی برجستهی باغ فین، سیستم آبرسانی بدون استفاده از پمپ است که با تکیه بر اختلاف سطح و فشار طبیعی آب چشمهی سلیمانیه کار میکند. حوضها و فوارهها به گونهای طراحی شدهاند که بدون تجهیزات مدرن، جریان دائمی آب ایجاد میکنند.
باغ عباسآباد در شهر بهشهر در استان مازندران و در دامنههای جنگلی شمال ایران قرار دارد و به دورهی شاه عباس اول صفوی تعلق دارد. ویژگی شاخص آن، قرارگیری در دل طبیعت کوهستانی و جنگلی و تلفیق معماری با چشمانداز طبیعی است. وجود سد تاریخی، مخزن آب و سازهای که هنگام بالا آمدن سطح آب دریاچه نمایان میشود، از جذابیتهای خاص این مجموعه است.
باغ شاهزاده ماهان درشهر ماهان در استان کرمان مربوط به دورهی قاجار است و در دامنهی کوههای جوپار قرار دارد. مهمترین ویژگی آن، استفاده از شیب طبیعی زمین برای ایجاد آبشارها و حوضهای پلکانی است. آب از ارتفاعات وارد باغ میشود و بهصورت آبشارهای متوالی در محور اصلی جریان مییابد که جلوهای بسیار دیدنی ایجاد میکند. باغ شاهزاده نمونهی درخشانی از سازگاری باغ ایرانی با اقلیم کویری کرمان است.
باغ دولتآباد در شهریزد مربوط به دورهی زندیه است و بهدلیل داشتن بلندترین بادگیر خشتی جهان شهرت دارد. این بادگیر حدود ۳۳ متر ارتفاع دارد و نمونهای از مهندسی هوشمندانهی تهویهی طبیعی در اقلیم گرم و خشک یزد است. در این باغ، آب قنات نقش اصلی را در شکلدهی فضا ایفا میکند.
باغ ارم درشهرشیراز یکی از زیباترین باغهای ایران است که پیشینهای طولانی دارد و دردورهی قاجار شکل امروزی خود را یافته است. این باغ بهدلیل تنوع گیاهی کمنظیر و وجود درختان سرو کهنسال شهرت دارد.عمارت سهطبقهی آن با کاشیکاریهای نفیس و نقوش اساطیری تزئین شده است.
باغ اکبریه دربیرجند در استان خراسان جنوبی مربوط به دوره قاجار است و در منطقهای کویری قرار دارد. ساختار پلکانی و محور مرکزی آن با استخر بزرگ، نمونهای از طراحی متناسب با شیب طبیعی زمین است.
باغ پاسارگاد واقع در استان فارس از کهنترین نمونهی ثبتشده در مجموعه باغهای ایرانی است و به دورهی هخامنشی و زمان کوروش بزرگ تعلق دارد. بقایای کانالهای سنگی آب و ساختار هندسی آن نشان میدهد که مفهوم "چهارباغ" ریشهای باستانی دارد. این باغ در محوطهی تاریخی پاسارگاد قرار دارد و نقش مهمی در شکلگیری سنت باغسازی ایرانی و حتی تأثیرگذاری بر باغسازی اسلامی و مغولی در هند داشته است.
باغ پهلوانپور واقع در شهرمهریز در استان یزد متعلق به دورهی قاجار است و از طریق قنات حسنآباد آبیاری میشود. ویژگی مهم آن، عبور جریان دائمی آب از میان باغ است که طراوت خاصی در اقلیم کویری ایجاد میکند.معماری عمارت تابستانی و زمستانی در کنار فضای سبز منظم، نمونهای از زندگی اشرافی در مناطق کویری ایران را نشان میدهد.
این مجموعه نشان میدهد که باغ ایرانی تنها یک فضای سبز نیست، بلکه ترکیبی از مهندسی آب، معماری، هنر، نمادگرایی و دانش اقلیمی است که از ویژگی های آن می توان به طرح هندسی و تقارن، محوریت آب، پیوند معماری با طبیعت و نهایتا سازگاری با اقلیم های گوناگون نام برد، که طی بیش از دو هزار سال تکامل یافته و تاثیر عمیقی بر باغسازی در بسیاری از کشورهای دیگر گذاشته است.
تهیه کننده: فیروزه محمدی نیا