این قلعه بهعنوان آخرین پناهگاه دیوشتیچ، حاکم پنجکنت و شاه سُغد، شناخته میشود. در سال ۱۹۳۲ در این محل دستنوشتههایی به خط سغدی کشف شد که بعدها روشن ساخت از مهمترین اسناد تاریخی آسیای مرکزی در قرن هفتم و هشتم میلادیاند. افزون بر آن، صدها شیء باستانی نیز به دست آمد.
اسناد کوه مُغ اطلاعات ارزشمندی درباره اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی سغد در آستانه فتح عربها ارائه میکنند و در بازسازی تاریخ آن دوره نقش اساسی داشتهاند.
تاریخ کشف
در بهار سال ۱۹۳۲، یکی از ساکنان روستای خیرآباد در ویرانههای قلعه کوه مُغ دستنوشتهای یافت که به زبانی ناشناخته نوشته شده بود. این دستنوشته چند ماه میان اهالی دستبهدست شد تا سرانجام به رئیس وقت شهرستان رسید. به ابتکار او نسخه به استالینآباد (نام شهر دوشنبه در گذشته) و سپس به لنینگراد (سنپترزبورگ) فرستاده شد. پس از مشخص شدن اینکه متن به خط سغدی است، در سال ۱۹۳۳ گروهی از پژوهشگران برای بررسی محل اعزام شدند و در سال ۱۹۴۶ نیز بررسیهای باستانشناسی تکمیلی انجام گرفت.
در نتیجه حفاریهای سال ۱۹۳۳، ۷۵ سند سغدی، یک سند عربی و یک سند ترکی باستان به دست آمد. این اسناد اکنون در شعبه انستیتوی شرقشناسی آکادمی علوم روسیه در سنپترزبورگ نگهداری میشوند. این مجموعه در سال ۲۰۰۸ توسط خاورشناس برجسته، ولادیمیر لیفشیتس، بهطور کامل منتشر شد. افزون بر اسناد مکتوب، بیش از ۴۰۰ شیء فرهنگی و چند سکه نیز کشف شد که امروزه در موزه ارمیتاژ سنپترزبورگ نگهداری میشوند.
محتوای اسناد شامل متون حقوقی، اقتصادی، مکاتبات اداری، درخواستها و اسناد دیپلماتیک است.
اهمیت تاریخی
اهمیت این قلعه در آن است که نقطه آغاز کشف و مطالعه بسیاری از آثار قرون نخستین اسلامی در دره زرافشان بهشمار میرود. اسناد کوه مُغ اطلاعات ارزشمندی درباره رویدادهای اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم میلادی، یورش اعراب به سغد، ساختار اداری و اقتصادی، آیینهای خانوادگی، تجارت داخلی و وضعیت سیاسی و اجتماعی آن دوره ارائه میکنند.
بهواسطه مطالعه این اسناد، پژوهشگران توانستند بخش مهمی از تاریخ سیاسی آسیای مرکزی را بازسازی کنند.