این هنر نه تنها ارزش تزئینی و هنری دارد، بلکه بخش مهمی از میراث فرهنگی و هویت ملی ایران محسوب میشود و این هنر تلفیقی از فلزکاری و سنگتراشی است و نتیجه نهایی بهطور معمول آثار تزئینی، ظروف، گلدانها، تابلوها و زیورآلات را شامل میشود.
منطقه نیشابور، از دوران باستان یکی از منابع اصلی معدن فیروزه جهان بوده است. این فیروزهها به دلیل رنگ آبی درخشان، رگههای طبیعی و سختی بالا شهرت جهانی دارند .این شهر مرکز فیروزه کوبی ایران است و به عنوان مرجع اصلی فیروزهکوبی، هنرجویان و علاقهمندان را آموزش میدهد و آثارش به کشورهای مختلف صادر میشود.
وجود فیروزه با کیفیت بالا باعث رشد صنایع دستی فیروزهکوبی و هنرهای مشابه در ایران شد و ایران همچنان یکی از مهمترین صادرکنندگان فیروزه طبیعی به جهان است. فیروزه نه تنها ارزش اقتصادی دارد، بلکه در فرهنگ و هنر ایرانی بهعنوان نماد آرامش، ثروت و خوشیُمنی شناخته میشود.
استفاده از سنگ فیروزه در ایران به دوران پیش از اسلام بازمیگردد. نمونههایی از سنگ فیروزه در اشیای دفنشده در گورهای هخامنشی و ساسانی یافت شده است. در آن زمان، بیشتر فیروزه به شکل سنگهای تراشخورده یا نگین برای جواهرات و زیورآلات سلطنتی استفاده میشد.
با ورود اسلام و رشد هنرهای تزئینی، ایرانیان شروع به ترکیب فیروزه با فلزات و ظروف تزئینی کردند. در دوره صفویه (1501–1736 میلادی)، فیروزهکوبی شکوفایی بیشتری یافت. استادکاران به تدریج توانستند سطوح بزرگ فلزی را با قطعات کوچک فیروزه تزئین کنند و نقوش متنوع و ظریف بسازند. در دوره قاجار (1789–1925 میلادی)، فیروزهکوبی به اوج هنری خود رسید. تابلوها، گلدانها، سینیها و سایر ظروف تزئینی با طرحهای گل و بوته، اسلیمی و خطوط هندسی ساخته شدند. این آثار علاوه بر استفاده داخلی، به اروپا صادر میشدند و توجه جهان به هنر ایران جلب شد.
امروزه فیروزهکوبی همچنان در شهرهایی مانند نیشابور، اصفهان و مشهد تولید میشود. استادکاران معاصر با استفاده از فن آوریهای نوین و ابزار دقیق، کیفیت و ظرافت آثار را حفظ کردهاند. فیروزهکوبی علاوه بر زیبایی، نماد هنر و ذوق ایرانی است و یکی از مهمترین صنایع دستی صادراتی و سوغاتی محبوب ایران است. فیروزه کوبی ارزش تاریخی و هنری بالایی دارد و در موزهها و کلکسیونهای جهانی نگهداری میشود.
در مورد این هنر در سایر کشورهای عضو اکو می توان گفت که درافغانستان نیز ذخایر غنی فیروزه به ویژه در منطقه خوست و ننگرهاروجود دارد. هنر فیروزهکوبی در افغانستان بیشتر به صورت ظروف و زیورآلات کوچک دیده میشود و گاهی تحت تاثیر سبک ایرانی انجام میشود. برخلاف ایران، فیروزهکوبی در افغانستان کمتر به عنوان صنعت هنری منسجم و صادراتی توسعه یافته است.
درپاکستان و ازبکستان نیز استفاده از سنگ فیروزه در زیورآلات سنتی رایج است. البته هنر فیروزهکوبی مشابه ایران کمتر رایج است، اما برخی کارگاهها به تولید تابلوها و ظروف تزئینی کوچک مشغولند که تحت تاثیر سبک ایرانی هستند.
در ترکیه و ترکمنستان بیشتر از فیروزه برای جواهرات و تزئینات معماری استفاده میکنند.
در قرقیزستان و قزاقستان و آذربایجان استفاده از فیروزه در جواهرات سنتی و تزئینات پوشاک ملی رایج است، به ویژه در گردنبندها و دستبندهای زنانه از سنگ فیروزه استفاده می شود، اما سبک کلاسیک فیروزهکوبی ایرانی کمتر دیده می شود و هنر فیروزهکوبی سنتی ایران در آن رایج نیست.
در کل می توان گفت هنر سنتی فیروزهکوبی به صورت قطعات کوچک روی فلزات و ظروف تزئینی در این کشورها رایج شده، اما جزئیات نقوش و تکنیکها کاملاً متاثر از سبک ایرانی است و ایران مرکز اصلی و پیشرو در زمینه هنر فیروزهکوبی در میان کشورهای عضو اکو است و سبک ایرانی به عنوان الگو در منطقه شناخته می شود.