هنر تراش سنگهای قیمتی و مخراجکاری مشهد، که ریشهای چندین هزار ساله در خراسان بزرگ دارد، یکی از مهمترین و اصیلترین هنرهای صنایع دستی ایران به شمار میرود. بر پایه اسناد تاریخی و کاوشهای باستانشناسی، تمدن تراش و حکاکی گوهرسنگها در این منطقه قدمتی بیش از ۳,۲۰۰ سال دارد و برخی پژوهشها پیشینه آن را تا حدود ۴,۲۰۰ سال نیز برآورد کردهاند؛ موضوعی که نشاندهنده جایگاه کهن و ریشهدار این هنر در این خطه است.
مشهد در سال ۲۰۱۶ (میلادی) بهعنوان شهر جهانی گوهرسنگها از سوی شورای جهانی صنایع دستی (World Crafts Council – WCC)، نهاد همکار یونسکو، انتخاب شد. این افتخار حاصل پیشینه تاریخی، حضور استادکاران برجسته و همچنین ظرفیتهای معدنی گسترده خراسان رضوی در حوزه سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی بود. خراسان رضوی یکی از مهمترین قطبهای استخراج و فرآوری گوهرسنگها در ایران به شمار میروند و سنگهایی همچون فیروزه، عقیق، ژاسپر، گارنت، آمیتیست، کوارتز و زئولیت از مهمترین ذخایر معدنی این منطقه محسوب میشوند. در این میان، معدن فیروزه نیشابور از کهنترین و مشهورترین معادن فیروزه جهان به شمار میرود و شهرت آن قرنهاست از مرزهای ایران فراتر رفته است.
فیروزه (Turquoise) که در گذشته «پیروزه» نیز نامیده میشد، یک کانی ارزشمند از رده فسفاتها است که در تمدنهای کهن ایران، مصر و چین از آن به عنوان نماد قدرت، محافظت و شفا استفاده میشد. در باورهای اسلامی، این سنگ آبیرنگ نماد روشنایی، برکت و گشایش دانسته میشود و از دیرباز بر نگین انگشترهای پادشاهان، عالمان دینی و مردم عادی نقش بسته است. عقیق نیز به دلیل تنوع رنگی بالا و نقشهای طبیعی منحصربهفرد، بهویژه عقیق شجر، یکی از پرطرفدارترین سنگهای زینتی در بازارهای مشهد به شمار میرود و بخش مهمی از آن از معادن خراسان تأمین میشود.
هنر تراش گوهر در مشهد در طول تاریخ، بهویژه در دوران صفویه و قاجار، تکامل یافته و به شیوههای سنتی و نیمهسنتی تا امروز منتقل شده است. در گذشته، تراش سنگها عمدتاً با ابزاری ساده و دستساز به نام «کمانچه» انجام میشد؛ استادکار با یک دست آن را به حرکت درمیآورد و با دست دیگر نگین را روی صفحه چرخ ساینده شکل میداد. این روش دشوار و زمانبر، نیازمند تمرکز، مهارت و صبر فراوان بود و کوچکترین اشتباه میتوانست به سنگ خام آسیب بزند یا ارزش آن را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. امروزه با ورود دستگاههای برقی و تجهیزات مدرن، سرعت و تنوع تراش سنگها افزایش یافته است؛ با این حال، بسیاری از استادکاران مشهدی همچنان بخشی از شیوههای سنتی را حفظ کرده و آن را با فناوریهای جدید تلفیق میکنند. همین پیوند میان میراث کهن و نوآوری، هویت متمایز هنر گوهرتراشی مشهد را شکل داده است.
مخراجکاری یا گوهرنشانی، که در مشهد عمدتاً بر روی نقره با عیار بالا انجام میشود، هنر نشاندن دقیق سنگهای تراشخورده بر روی رکابها و پایههای فلزی است. این هنر که شاخهای از جواهرسازی سنتی محسوب میشود، نیازمند دقت بسیار بالا و مهارت فنی است؛ بهگونهای که سنگ بدون استفاده از چسب و تنها با فشار و طراحی مهندسیشده در جای خود تثبیت میشود. نقشهای اسلیمی، ختایی و ترنجهای متقارن از رایجترین طرحهای مورد استفاده در رکابهای نقره مشهد هستند که ریشه در هنر تزئینی ایرانی ـ اسلامی دارند. در میان بسیاری از استادکاران این حوزه، بهویژه هنگام حکاکی اسماء متبرک و آیات قرآنی بر روی نگینها، رعایت طهارت و آداب معنوی اهمیت ویژهای دارد؛ موضوعی که پیوند عمیق این هنر با فرهنگ مذهبی و زیارتی مشهد را نشان میدهد.
بازارهای سنتی اطراف حرم مطهر امام رضا (ع)، بهویژه «بازار رضا»، بازار فرش و بازارچههای پیرامون خیابان نواب صفوی، همچنان قلب تپنده این هنر اصیل به شمار میروند. در این مراکز، صدها کارگاه و حجره کوچک همچنان به تراش سنگ و ساخت زیورآلات سنتی مشغولاند. حضور میلیونها زائر داخلی و خارجی در مشهد، پیوندی عمیق میان اقتصاد زیارتی و صنعت گوهرسنگ ایجاد کرده و سوغات سنگهای زینتی را به بخشی جداییناپذیر از فرهنگ زیارت این شهر تبدیل کرده است. بخش مهمی از تجارت و صادرات سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی ایران نیز از طریق خراسان رضوی انجام میشود.
با این حال، این میراث زنده امروزه با چالشهای متعددی روبهروست. خامفروشی سنگها، نبود برندسازی بینالمللی قدرتمند، کاهش قدرت خرید، ورود کالاهای ماشینی ارزانقیمت و کاهش تمایل نسل جوان به ورود به حرفههای سنتی، آینده این هنر را با تهدید مواجه کرده است. بسیاری از استادکاران قدیمی معتقدند اگر حمایتهای تخصصی، آموزش حرفهای و توسعه بازارهای جهانی تقویت نشود، بخشی از مهارتهای سنتی گوهرتراشی و مخراجکاری به تدریج از میان خواهد رفت.
در نهایت، هنر تراش سنگهای قیمتی و مخراجکاری مشهد تنها یک مهارت فنی یا فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی و هنری خراسان به شمار میرود. این هنر روایتگر صبر، دقت و خلاقیت مردمانی است که طی قرنها، زیبایی را بر دل سنگ نقش زدهاند و همچنان در گذرهای تاریخی اطراف بارگاه ملکوتی امام رضا (ع)، این میراث ارزشمند را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکنند.