جنگلهای هیرکانی در حاشیه جنوبی دریای مازندران، یکی از قدیمیترین و ارزشمندترین پهنههای جنگلی جهان هستند. این جنگلها بازمانده دوران سوم زمینشناسی (سنوزوئیک) هستند که در اکثر نقاط جهان به دلیل عصر یخبندان از بین رفتهاند، اما به دلیل شرایط خاص اقلیمی البرز و قرار گرفتن در پناه این رشتهکوه مرتفع، در ایران حفظ شدهاند. بر پایه گزارش یونسکو، قدمت این جنگلها بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال تخمین زده میشود. نام «هیرکانی» برگرفته از نام یونانی باستان منطقه گرگان (هیرکانیا) است، سرزمینی اسطورهای که در نوشتههای تاریخنگاران یونانی مانند هرودوت از آن با عنوان سرزمینی سرسبز و جنگلی یاد شده است. این جنگلها در گذشته بخشی از یک کمربند جنگلی وسیع به نام «جنگلهای پهنبرگ معتدل شمالی» بودند که از اروپا تا چین امتداد داشت و امروزه تنها قطعاتی از آن در ایران، قفقاز و شرق آسیا باقی مانده است.
این زیستبوم کهن که در سال ۲۰۱۹ (میلادی) و در جریان چهل و سومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در باکو به عنوان دومین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید، از استانهای گیلان، مازندران، گلستان، سمنان و خراسان شمالی میگذرد و بخشی از آن نیز در کشور جمهوری آذربایجان گسترده شده است. مساحت کلی جنگلهای هیرکانی در ایران حدود ۱.۹ میلیون هکتار (۱۹,۰۰۰ کیلومتر مربع) برآورد میشود که حدود ۱.۲ درصد از مساحت کشور را پوشش میدهد. این جنگل از پارک ملی هیرکان در جمهوری آذربایجان آغاز شده و تا استان خراسان شمالی در ایران ادامه مییابد. از نظر اقلیمی، رشتهکوههای البرز همچون یک مانع بزرگ عمل میکنند و رطوبت دریای کاسپین را به دام میاندازند و باعث ایجاد بارندگی فراوان در این ناحیه میشوند.
این منطقه زیستگاه گونههای کمیابی از درختان همچون «انجیلی» و «سرخدار» است که به آنها «فسیلهای زنده» میگویند. انجیلی (Persian ironwood) با نام علمی Parrotia persica درختی منحصربهفرد و بومی جنگلهای شمال ایران است که برگهایش در فصول مختلف سال رنگی دگرگون از بنفش و سبز تیره تا زرد، نارنجی و سرخ پیدا میکند و به همین دلیل آن را «درخت هزاررنگ» نیز مینامند. در فرهنگ بومی تالش و مازندران به این درخت «آسوندار» یا «چوبآهنی» میگویند و چوب بسیار سختی دارد.
از سوی دیگر، سرخدار (European yew) با نام علمی Taxus baccata، درختی سوزنیبرگ و همیشهسبز است. تبار تکاملی خانواده سرخداران به حدود ۱۹۰ میلیون سال پیش بازمیگردد. این درخت که رشد بسیار کندی دارد و سالانه تنها حدود ۱۰ سانتیمتر بر ارتفاعش افزوده میشود، چوبی به رنگ قرمز شاهبلوطی و برگهایی سوزنیشکل دارد که در سطح زیرین براق و درخشان است. میوههای قرمز و زرد رنگ آن سمی هستند و بذر سرخدار با کمک پرندگانی مانند قرقاول و پستاندارانی همچون سنجاب در جنگل پراکنده میشود. سرخدار نزد بومیان منطقه نماد زندگی دوباره و جاودانگی بوده است و در باور مسیحیان نیز معنایی نمادین دارد.
تنوع زیستی جنگلهای هیرکانی فراتر از گونههای گیاهی است و شامل مجموعه بینظیری از جانوران نیز میشود. یونسکو برای این جنگلها بیش از ۳,۲۰۰ گونه گیاه آوندی (حدود ۴۴ درصد از کل گونههای شناخته شده در ایران)، ۵۸ گونه پستاندار و ۱۸۰ گونه پرنده ثبت کرده است. گونههای جانوری شاخص ساکن در این جنگلهای باستانی عبارتند از پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، گرگ، بز وحشی (کل و بز)، مرال، شوکا و گربه جنگلی. جنگلهای هیرکانی همچنین زیستگاه بسیاری از پرندگان مهاجر و گونههای نادر خزندگان و دوزیستان به شمار میروند.
فراتر از ارزشهای بومشناختی، جنگلهای هیرکانی نقش حیاتی در پایداری اکوسیستم و اقتصاد منطقه ایفا میکنند. این جنگلها به عنوان «ریههای سبز» شمال ایران، سالانه مقادیر زیادی اکسیژن تولید کرده و دیاکسید کربن را جذب میکنند، نقش مهمی در ذخیرهسازی آب شیرین و جلوگیری از فرسایش خاک دارند، و به عنوان مانعی طبیعی در برابر طوفانها و سیلابهای احتمالی عمل میکنند. ارزش اقتصادی خدمات زیستبومی این جنگلها (شامل تولید چوب، ذخیره کربن، تولید اکسیژن، تنظیم آب و هوا، و گردشگری طبیعت) سالانه چندین هزار میلیارد تومان برآورد میشود و نشاندهنده اهمیت بیبدیل این میراث طبیعی برای کشور است.
علاوه بر ارزشهای مادی، هیرکانی همواره بخش مهمی از هویت فرهنگی مردم شمال ایران را شکل داده است. در باورهای محلی، برخی درختان کهنسال و مکانهای طبیعی در دل جنگل به عنوان «مکانهای مقدس» شناخته میشوند و آیینها و مراسمی برای حفظ آنها برگزار میشود. این باورها که ریشه در احترام به طبیعت و اجداد دارد، بهطور غیررسمی اما مؤثری به حفاظت از برخی گونههای کمیاب و درختان کهنسال جنگل کمک کرده است.
با این حال، این گنجینه ارزشمند جهانی که روزگاری گستره عظیمی از شمال معتدل زمین را میپوشاند، امروزه به دلیل عوامل طبیعی و انسانی با تهدیدهای جدی روبهروست. بر پایه گزارشهای معتبر، جنگلهای هیرکانی با چالشهایی نظیر چوببری غیرقانونی، تصرف اراضی برای ویلاسازی و جادهکشی، تغییرات اقلیمی و خشکسالی، آتشسوزیهای فصلی، و توسعه ناپایدار گردشگری و کشاورزی مواجه هستند. برخی از کارشناسان حتی نسبت به نابودی بخشهایی از این جنگلها تا ۵۰ سال آینده هشدار دادهاند. در واکنش به این تهدیدها، دولت ایران و برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) پروژههای مشترکی را برای حفظ تنوع زیستی این جنگلها آغاز کردهاند و سازمان حفاظت محیط زیست، مناطق حفاظتشده متعددی مانند پارک ملی گلستان، پناهگاه حیاتوحش دودانگه و چهاردانگه، و منطقه حفاظتشده جهاننما را برای مدیریت این اکوسیستم حساس ایجاد کرده است.
جنگلهای هیرکانی بهعنوان یکی از مهمترین مقاصد طبیعتگردی و ژئوتوریسم ایران، سالانه گردشگران و پژوهشگران بسیاری را از سراسر جهان جذب میکنند. در میان مناطق معروف این جنگلها میتوان به جنگل ابر شاهرود، جنگل الیمستان، پارک ملی گلستان، جنگل چهارباغ چالوس، و جنگل واز اشاره کرد. برخی از کهنسالترین سرخدارهای هیرکانی عمری بیش از هزار سال دارند. این گنجینه سبز یادگاری از جهانی است که میلیونها سال پیش، سرزمینهای معتدل شمال کره زمین را میپوشاند و امروز تنها در گوشهای از ایران زمین همچنان نفس میکشد و داستان بقا و ایستادگی در برابر دگرگونیهای زمین را روایت میکند.