کوشما کَچی (شیرداک) – هنر نمدبافی قرقیزی، نقش‌های کوهستان بر فرش استپ

کوشما کَچی (شیرداک) – هنر نمدبافی قرقیزی، نقش‌های کوهستان بر فرش استپ
کوشما کَچی (شیرداک)
کوشما کَچی (Koshma Kachi) که در قرقیزستان با نام «شیرداک» (Shyrdak) نیز شناخته می‌شود، یکی از اصیل‌ترین و ظریف‌ترین نمونه‌های هنر نمدبافی در آسیای مرکزی است. واژه شیرداک در سنت‌های ترکی آسیای مرکزی به فرش نمدی نقش‌دار اطلاق می‌شود و قدمت این هنر به بیش از ۲۰۰۰ سال پیش (دوره سکاها/ساکا و هون‌ها) بازمی‌گردد.
مهارت سنتی ساخت قالی‌های نمدی قرقیزی، شامل آلا-کییز و شیرداک، در سال ۲۰۱۲ در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو به ثبت رسید و به عنوان «یکی از برجسته‌ترین نمادهای هویت فرهنگی قرقیزها در سطح جهانی» شناخته می‌شود. تفاوت اصلی شیرداک قرقیزی با سیرماق قزاقی در نقوش است: شیرداک نقوش «کوهستانی-جانوری» دارد (قله‌های دوقلو، شاخ قوچ کوهی (تکیه – Teké)، رد پای پلنگ برفی) و اغلب با رنگ‌های گرم و زنده (قرمز تیره، نارنجی، زرد، سبز کوهی، آبی آسمانی) تزئین می‌شود.
تکنیک ساخت شیرداک بسیار دقیق و زمان‌بر است. مراحل ساخت عبارتند از: پشم‌چینی (بهاره یا پاییزه)، تمیزکاری و شستشو (با آب گرم و خاکستر)، رنگ‌آمیزی (با رنگ‌های طبیعی: پوست پیاز برای زرد، ریشه روناس برای قرمز، برگ گردو برای قهوه‌ای، نیل برای آبی)، شانه‌زدن (برای یکدست شدن الیاف)، لایه‌چینی (چیدن لایه‌های نمد رنگی روی حصیر نی)، طرح‌اندازی (رسم طرح با زغال یا گچ)، برش همزمان (هر دو لایه با چاقوی مخصوص)، جابه‌جایی لایه‌ها (برای ایجاد نقش متضاد)، نمدسازی نهایی (غلتاندن حصیر در آب گرم و صابون به مدت ۲-۳ روز)، خشک‌کردن (در آفتاب) و دوخت حاشیه (با نخ پشمی رنگی). محصول نهایی قالی نمدی یکپارچه با ضخامت ۵ تا ۱۰ میلی‌متر است.
نقوش و نمادشناسی شیرداک بسیار غنی است. مهم‌ترین نقش‌ها عبارتند از: «قوچ قویموز» (قوچ زانوزده – نماد قدرت، باروری و رهبری قبیله)، «اُرمُک» (الگوی کوهستانی پلکانی – نماد قله‌ها و سفر معنوی)، «کوز مُیوز» (شاخ بز کوهی – نماد چابکی و آزادی)، «ایت قویروق» (دم سگ – نماد وفاداری)، «قوش قانات» (بال عقاب – نماد قدرت و ارتباط با آسمان)، و «کارا کوز» (چشم سیاه – نماد محافظت در برابر چشم زخم). شیرداک علاوه بر کاربرد عملی (فرش کف یورت، روتختی، دیوارکوب)، کارکرد آیینی نیز دارد: در مراسم عروسی، پدر عروس یک جفت شیرداک به عنوان جهیزیه می‌بخشد و در مراسم سوگواری، شیرداک‌های تیره با نقوش ساده به عنوان پوشش تابوت استفاده می‌شود.
امروزه، هنر شیرداک‌بافی در قرقیزستان در حال احیاست و دولت با حمایت از اتحادیه صنعتگران ملی و مراکز آموزشی، به دنبال حفظ و انتقال این مهارت به نسل جوان است. 
 

 

 

 

۴
برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم روی کلید زیر کلیک کنید.