بیشتر زبانهایی که در پاکستان وجود دارد از هند آریایی به وجود آمده است. تمامی تاریخ شناسان و زبان شناسان در این امر توافق دارند که آریایی هایی که به هندوستان وارد شدند در ابتدا زبان "ویدی" را برای صحبت انتخاب نمودند و در مورد زبان "شینا" این نظریه دارای تطابق بیشتری می باشد که این زبان متعلق به آریاییهایی است که در منطقه ی گلگت و کوهستان وارد شدند این مردم را "شین" می گویند. زبان شینا به عنوان یکی از مهمترین زبانهای گروه داردی، نقش برجستهای در مطالعات زبانشناسی تاریخی، مردمشناسی و بررسی تحولات فرهنگی شمال شبه قاره هند دارد. با وجود اهمیت تاریخی و زبانی، شینا نسبت به زبانهای غالبی چون اردو و انگلیسی کمتر مورد توجه سیاستهای زبانی و آموزشی کشور پاکستان قرار گرفته است.
زبان "شینا" همانطوری که از جدول بالا قابل مشاهده است از شاخه های مهم زبان پشاچه می باشد دکتر ایم ایس ناموس در کتاب خود گلگت و زبان شینا می نویسد پشاچه از قوم آریایی ها نبوده اند اما محققانی چون دکتر سید محی الدین پشاچه را جزیی از قوم آریا می دانند.
در مورد پشاچه و اقوام آن داستانهای بسیار عجیب و غریبی نقل می نمایند، گفته می شود: این قوم افرادی بسیار تنومند، زحمت کش و غیرت مند بوده اند آقای راج ترنگنی در مقاله ای پشاچه ای را اقوامی آدم خوار معرفی نموده است، البته بعد از تحقیقات نتایج بدست آمده نشان می دهد این گونه صحبتها، افسانه می باشد و از آنجایی که این افراد برای مقاومت در مقابل سرمای کوهستان و کارهای سنگین اکثر گوشت حیوانات را میخوردند از این رو این گونه افسانه ها در مورد این قوم معروف گردیده است. داستان های کشمیری، از قوم پشاچه تاریخ های بسیاری را ذکر می نماید. در این داستان ها آمده است که بناکنندگان کشمیر قوم پشاچه بوده اند و زبان کشمیری از ترکیب پشاچه و زبان های محلی به وجود آمده است.
با توجه به مستندات تاریخ این امر واضح است که زبان پشاچه یا همان "شینا" از زبان کشمیری به وجود آمده است. آقای میرغلام احمد کشفی در مقاله خود می نویسد: این امر کاملاً حقیقت دارد که کشمیر شامل استور، بلتستان، لداخ، گلگیت، داریل، چلاس و چترال می باشد. از لحاظ رابطه و زبان نیز با مناطق خارجی همچون تبت، چین، نپال، بوتان و... رابطه نزدیک دیده می شود.
البته زبان شینا در دهه های اخیر از زبان عربی تاثیر بسیار پذیرفته است و بعد از مسلمان شدن تعداد بسیاری از شین ها کلماتی همچون الله، قیامت، دعا، جزا و سزا، وضو، قلم، عید، تکبیر به این زبان اضافه گردیده است در این امر شکی وجود ندارد که زبان شینا از زبان سانسکریت تاثیر زیادی پذیرفته است اما به طور منظم هنوز هیچگونه کتابی یا مقاله ای در مورد رسم الخط این زبان تحریر نگردیده است.
زبان شینایی که درحال حاضر وجود دارد در مراحل تکمیل و تغییر می باشد، در مناطق گلگت، استور، پونیال، چیلاس، و برخی دیگر از مناطق کلمات زبان های دیگر نیز به سرعت در آن وارد شده و جای جدیدی را برای خود باز نموده است در مناطقی که شینا رواج دارد اگر چنانچه کسی با این زبان آشنا نباشد به زحمت می تواند منظور خود را بفهماند، البته امروزه در تمامی مناطق به علت رواج زبان اردو کمی این زبان هم رایج گردیده است.
زبان شینا دارای شاخه های ذیل است:
1- شینا خاص 2- شینا بگروتی 3- شینا نگری 4- شینا اشکومنی 5- شینا استوری 6- شینا پولولوی 7- شینا کوهستانی
شینا خاص
این شاخه در منطقه گلگت و پونیال استفاده می شود این زبان بسیار صاف و کمتر دارای الفاظ غیر است.
شینا بگروتی
این شاخه از زبان شنا در بگروت و حراموش (نام منطقه) رایج می باشد و فرهنگ آن بسیار زیاد است.
شینا نگری
این شاخه متعلق به شین هایی است که در مناطق هنزه و نگرآباد هستند و تاثیرات زبان بروشسکی در این شاخه بسیار زیاد است.
شینا اشکومنی
این شاخه در منطقه ی اشکو و عذر رایج است و تاثیر فراوانی از زبان کهوار پذیرفته است.
شینا استوری
این شاخه در مناطق استور و گریز رایج می باشد و تغییر چندانی در آن راه نیافته است . تنها لهجه و حروف تفاوت دارد .
شینا پولوی
این شاخه که تغییرات فراوانی در آن به وجود آمده مربوط به شین هایی است که در کوهستانها و در ارتفاعات آباد زندگی می کنند و زبان بلتی تاثیر بسزایی در این شاخه ایفا نموده است .
شنا کوهستانی
این شاخه در مناطق داریل، تانگیر، جل کوت و ... رایج است. زبان پشتو تاثیر بسزایی در آن نهاده است و از نظر تلفظ کلمات بسیار مشکل گردیده است .
ویژگیهای زبانی شینا:
واجشناسی
زبان شینا دارای نظام واجی نسبتاً پیچیدهای است و برخی تمایزهای آوایی کهن را حفظ کرده است.وجود همخوانهای انسدادی و سایشی متنوع و تمایز میان واکههای کوتاه و بلند از ویژگیهای شاخص آن بهشمار میرود.
صرف و نحو
در سطح صرفی، شینا دارای جنس دستوری (مذکر و مؤنث) و نظام حالتهای اسمی است. افعال از نظر زمان، وجه و نمود صرف میشوند و ساختار نحوی زبان غالباً به صورت فاعل–مفعول–فعل (SOV) است.
واژگان
واژگان شینا ریشههای کهن هندوآریایی دارد و در عین حال تحت تأثیر تماس زبانی، وامواژههایی از فارسی، اردو و در برخی مناطق از زبانهای تبتی پذیرفته است.
خط و سنت نوشتاری:
زبان شینا بهطور سنتی فاقد نظام نوشتاری استاندارد بوده و بیشتر به صورت شفاهی منتقل شده است. در دوره معاصر، تلاشهایی برای نگارش این زبان با استفاده از خط فارسی–عربی صورت گرفته است، اما هنوز استاندارد واحدی پذیرفته نشده است. این امر یکی از چالشهای اساسی در آموزش و حفظ زبان شینا بهشمار میرود.
مقایسه ای میان زبان شینا و زبان کهور:
چترال و گلگت را می توان به دو بخش از یک جسم تشبیه نمود به علت موقعیت جغرافیایی، آب و هوایی و فطری، چنان روابط عمیقی در میان مردم این دو منطقه وجود دارد که می توان گفت زوال ناپذیر است در زمان های مختلف این دو منطقه دارای نام های مختلفی همچون درد دیسا، دردستان، بلور، بلورستان و... بوده اند در زمانهای قدیم مردم هر دو منطقه یک زبان یعنی پشاچه صحبت می نمودند بعد از مدتی به علت مسائل مختلفی چون دوری از هم به علت مسائل جغرافیایی زبانهای شینا و کهوار از دل پشاچه بیرون آمده و با تغییر زبان، بسیاری از فرهنگها و آثار و تمدن نیز تغییر یافت، تا آنجایی که در طرز پوشش نیز تغییرات فراوانی به وجود آمد. زبان کهوار تاثیر فراوانی از فارسی دری و پشتو پذیرفته اما متاسفانه این دو زبان نتوانستند آنطور که باید ترقی و پیشرفت نمایند و علت آن نبود امکان حمل و نقل و صعب العبور بودن راه های مناطق می باشد. البته همه ی زبان شناسان بر این امر اتفاق نظر دارند که دستورات زبانی، کلمات و لهجه ی این دو زبان کاملا می تواند حیثیت یک زبان کامل را داشته باشد و در آن هیچگونه کمبود لغت و ادب وجود ندارد اما به علت عدم وجود نوشته هایی که مشخص نماید اصلیت این زبان و نوشته های آن چگونه بوده است تکمیل آن و اعلام آن به صورت یک زبان مستقل کمی دشوار به نظر می رسد چرا که تمامی الفاظ و دستورات زبانی این دو زبان سینه به سینه نقل گردیده است البته زبانشناسان خارجی از کشور های ژاپن، آلمان و ایتالیا بعد از یک دوره تحقیقات مفصل و گذراندن بیش از یک سال در این منطقه در تلاش هستند تا خط نوشتاری را که از لحاظ قوانین بین المللی نیز تصدیق شده باشد تهیه نموده و این زبان را نیز در جهان اضافه نمایند.
البته علت مهم دیگری نیز در عدم ارتقای این زبان وجود دارد و آن حضور فرمانروایان زبان فارسی در این مناطق می باشد چرا که زبان فارسی بعد از ورود خود توسط مبلغین اسلامی زبان رسمی گردید و مردم تلاش می نمودند این زبان را به عنوان زبان رسمی خود بشناسد رنجیت سینگ خود با زبان فارسی به هیچ وجه آشنایی نداشت اما گفته می شود زبان فارسی چنان در حکومت او نفوذ داشت که طوطیهای دربار او نیز به زبان فارسی حرف می زدند هنگامی که رنجیت سینگ خواست در پنجاب، هندی را رواج دهد با مخالفت بسیاری مواجه گردید و مجبوراً فارسی را زبان رسمی اعلام نمود مهاراجه نیز هنگامی که بر کشمیر حمله نمود زبان فارسی را زبان رسمی و مردمی منطقه اعلام نمود و بعد از ورود انگلیسها جنگ میان زبان فارسی و انگلیسی، زبان های شنا و کهوار را برای سالهای متمادی به باد فراموشی سپرد. البته مردم چترال با آمیختن فارسی در زبان کهوار توانستند شعرهای بسیار پرمغزی بسرایند و کلمات را نیز تغییر دادند. لازم به ذکر است در این نوشته به نام چند تن از شعرای مناطق چترال اشاره می نمائیم که شعرهای فارسی آنان در حد عالی شناخته می شود:
از آن میان آقایان مولانا محمد سیر، اتالیق محمدشکورغریب، شاهزاده تجمل شاه محوی، وزیر زاده معظم خان، محمد مغا، شاه سنگین علی، میرزا اطهر، کوهن بیگ، محمد افضل بیگ فاصل، میرزا احمد غفران، مولانا فضل کریم، جین، صوفی نظام الدین کهواری، محمد رضا، عبدالحق و مولوی سید میرشینا
در هر زبانی حروف تهجی و حروف الفبا نقش پایه های یک ساختمان را ایفا می نمایند و یک زبان بدون حروف تهجی ناقص است. با زبانهای شینا و کهواری نیز همین مشکل پیش آمد. به علت غلبه ی زبانهای فارسی و عربی مردم به جای اینکه به دنبال وضع گسترش زبان و حروف تهجی زبان خود باشند از حروف عربی و فارسی استفاده نمودند و زبان شینا و کهواری با حروف عربی و فارسی نوشته می شد. حروف تهجی زبان شینا دارای ریشه ای بسیار قدیمی و اصیل است. افرادی که برروی قواعد و گرامر و زبان حروف شینا تحقیق نموه اند عبارتند از دکتر لتنز، بدلف برنییر، دریو، دیوریند نایت، کرنل شام برگ، سراورل ستاین و بسیاری دیگر از محققین رشته ی زبان شناسی. همین افراد قواعد این زبان را نوشته و با استفاده از خط روحی حروف تهجی این زبان را برای همیشه ماندگارنمودند. دکتر تلز در کتاب معروف خود به نام قبیله ها و زبان دردستان و دکتر بدلف در کتاب قبایل هندوکش بحثهای مفصلی بر اصالت و قدمت زبان شنا نموده اند. برخی از کتب که در مورد اصالت زبان شینا و قواعد آن نوشته شده است عبارتند از:
1- قواعد و الفاظ زبان کهوار – نوشته اوبرئف
2- تحقیقی بر روی زبان های هندی – نوشته گرئرسن
3- تحقیقی در خصوص زبان های شمال غربی هندوستان – نوشته مارگن سترین
4- زبانهای پشاچه و شاخه های آن در شمال غربی هند – نوشته مارگن سترین
5- قواعد زبان شنا – نوشته گراهیم بیلی
6- علائم نوشتاری گلگت – نوشته دکتر لورهارا
7- دردستان – نوشته دکتر تسز
نکته بسیار جالب این است که زبان شینا که خط نوشتاری ندارد، پس این افراد چگونه شعر گفته و چگونه تا به حال مانده است تمامی این شاعران بدون استفاده از قلم شاعرانی هستند که شاید در پاکستان نمونه باشند چون تمامی شعرهایی را که سروده بودند حفظ بودند و زبان به زبان نقل نموده اند و بعد از ورود زبان فارسی وعربی آنها را نوشته اند ! البته باید اعتراف نمود زبان کهوار خیلی زود خود را با محیط مطابقت داده و با کمی تغییر در حروف و کلمات آن را در زبان خود وارد نمود. مثلا موتور در زبان "شینا" همان موتور گفته و خوانده می شود . اما در کهوار موتور را با کمی تغییر "موتورو" نموده و آن را در لغات خود اضافه نمودند. ترقی و پیشرفت زبان کهوار در سال 1917 م به اوج خود رسید. در این سال شاهزاده محمد ناصر الملک و محمد غفران با کمک یکدیگر قواعد و دستور زبان کهواری را مرتب نمودند. البته برای زبان "شینا" و ساخت قواعد آن امیر سینگ در سال 1894م کوششهایی نمود ولی از آنجایی که خود او با زبان شینا و حروف آن هیچ آشنایی نداشت، تلاش و کوشش او نتیجه ای را در بر نداشت. در سال 1991م آقای عبدالحکیم و در 1933م شاهزاده محمد مظفرالملک کتاب های داستانی در زبان کهواری و با قواعد را نوشتند که کمک بسیار زیادی به موفقیت این زبان نمود. خط این کتابها در حروف رومی بود و تفسیر و تبصره آن در زبانهای فارسی و انگلیس انجام گردیده است. در 1924م برای اولین بار رسم الخط کهواری را با رسم الخط زبان اردو ادغام نمودند و روز به روز به طرف بقا و ماندگاری پیش می رفتند. در حالی که شنا به جای ترقی به اثر پذیری از کهواری روی نمود. ساز و موسیقی منطقه چترال در گلگت و اطراف آن غلبه نمود و شاعری در زبان شنا به این سازها وابسته گردید لذا دیگر آن نغز گویی و لطافت از بین رفته و تنها به کلماتی تبدیل گردید که برای هماهنگی با موسیقی ردیف می گردید سال 1947 تا 1960م سالهای طلایی پیشرفت زبان های شنا و کهواری به شمار می رود. در این سال ها شاعری هر دو زبان توجه مردم را به سوی گسترش زبان خود جلب نمود و با مسلک شدن رسم الخط کهواری با زبان اردو انقلابی در زمینه نوشتاری این خط و زبان بوجود آمد.
آقای محمد حسام الملک برای اولین بار قرآن مجید را به زبان کهواری ترجمه نمود و بر غنای و جاودانگی زبان افزود: بعد از آن آقای مولوی محمد وزیر خان کتابی مملو از شعرها و ترانه های کهواری را نوشت و در آن در باره قواعد و دستور زبان کهواری بحث نمود و با این دو کارنامه کهواری از شنا فاصله بسیاری گرفت و بر قله های ترقی و کمال نزدیک تر گردید در سال 1944م از پیشاور هفته نامه ای به نام "ترج میر" شایع گردید و در آن تحقیق و توضیحات مفصلی پیرامون کهواری به مردم ارائه گردید. در سال 1947 پروفسور اسرارالدین بانوشتن مقاله ای زبان و منطقه کهواری را به تمامی مردم پاکستان و جهان معرفی نمود و موضوعات زیر در این مقاله مورد بررسی قرار گرفت :
1- منطقه چترال و تاریخ آن
2- قبیله کهور و زبان کهواری
3- تاریخ سیاسی
4- کهوار در عصر حاضر
5- ادب و فرهنگ کهواری
6- شعرای کهواری
در سال 1945 برای اولین بار از رادیوی پاکستان واقع در شهر راولپندی برنامه های مخصوص به زبان شینا پخش گردید. در این سال شینا هم رسم الخط اردو را پذیرفت و بال و پر گرفت و با همت کسانی همچون: محمد افضل، فضل الرحمان عالمگیر، غیاث، کریم خان و فقیر محمد، داستانها و فیلم نامه های متعددی به زبان شینا نوشته شد. در سال 1961 کتاب بسیار ارزشمندی توسط دکتر ایم ایس ناموس به نام " گلگت و زبان شنا" نوشته شده است.
دکتر ناموس در کتاب خود بحث مفصلی بر زبان شنا از زاویه های مختلف نمود. آقای ناموس در مقدمه کتاب خود می آورد: "این نوشته در این میدان اولین نقش است" در جایی دیگر آمده: این اولین کتابی است که در تاریخ بر روی زبان شینا، قواعد آن، لهجه و طرز ادای حروف نوشته شده است.
در سال 1965م کتاب گلزار ملنگ جان به دست مردم رسید. این کتاب نوشته شاعر معروف شین آقای خلیفه رحمت ملکن ججان می باشد که حاوی شعرهای شنا و فارسی می باشد.
از سال 1970 دور جدیدی در پیشرفت زبان شنا بوجود آمد. در این سال مقالات جدیدی به چاپ رسید که دارای اهمیت بسیاری است به چند نمونه از این مقاله ها اشاره می نمائیم .
1- اردو ، پشتو و کهوار – عنایت الهه فیضی
2- گذشته ، حال و آینده زبان کهوار – امیر خان امیر
3- حیثیت زبان کهواری – وقار احمد
4- تحقیقات غرب شناسان بر زبان کهواری - وزیر علی شاه
5- زبانهای محلی در چترال – عنایت الله فیضی
6- کهوار و ادبیات آن – پروفسور اسراالدین
بعد از 1970م پیشرفت های شگفت انگیزی در زبان شینا نیز رخ داد. در 1974 زبان شینا در مجله شهوار مورد بررسی تفصیلی قرار گرفت. در سال 1974دیوان شاعری امین صفا به نام "سان" به چاپ رسید و می توان گفت: این دیوان اولین دیوان چاپ در زبان شینا می باشد.
در سال 1978م با همکاری انجمن گسترش زبان در مناطق شمالی حروف تهجی شنا آماده گردید. در سال 1978 دومین کتاب امین ضیا با نام "مونوموری" یعنی ضرب المثلهای زبان شینا با همکاری لوک ورثه در اسلام آباد به چاپ رسید. در این کتاب از همان حروفی استفاده گردید که توسط انجمن گسترش زبان معین گردیده بود. در ماه ژوئن 1982 دانشکده شهر گلگت مجله ای به نام "بلورستان" به چاپ رسانید که مقالات فراوانی در مورد زبان شنا در آن به چاپ رسانید که برخی از آنان عبارتند از:
1- نگاهی بر فرهنگ و تمدن گلگت – نوشته عبدالحمید خاور
2- اقوام و زبان شینا – نوشته عثمان علی
3- شاعری در زبان شینا – فضلالرحمان عالمگیر
4- شعرای شینا زبان در منطقه دیامر – ملوی راجی الرحمت
5- ضرب المثل های شینا – عبدالخالق تاج
6- آشنایی با گلگت و بلتستان – پروفسور خالد کشمیری
در همین دوران دو کتاب غلام النصیر پیر تهک به نام "جواهر چلاسی" و"زاد سفر" به چاپ رسید. آقای پیر تهک به 3 زبان شینا، پشتو و فارسی تسلط کامل داشته و در هر سه زبان شعرهای بلند پایه ای دارد اکثر شعرهای ایشان از نوع عرفانی می باشد و تنها در زبان فارسی دارای 5 دیوان شاعری است. در 1985م کتاب آقای اکبر حسین با نام "سومولو رسول" در زندگانی حضرت محمد (ص) به زبان شینا به چاپ رسید و اولین کتاب نثر در زبان شینا در این موضوع می باشد. در 1985م منظوم علی نیز کتاب تحقیقاتی خود را با نام "قراقرم و هندوکش" به چاپ رسانید. این کتاب دارای مقالات تحقیقی بسیار ارزشمندی در باره شینا می باشد. در نوامبر 1986 آقای امین ضیا کتاب سودمند دیگری به نام قواعد و دستور زبان شینا را به چاپ رسانید و برای اولین بار حروف تهجی و الفبای زبان شینا مورد بررسی قرار گرفت. در سال 1988م کتاب آقای گوهر علی به نام "رچالی شالو" به چاپ رسید. در سال 1989 م کتاب بسیار ارزشمندی به نام بررسی افراد اهل قلم در گلگت توسط شیر باز علی خان بر چه به چاپ رسید که برای اولین بار به بررسی آشنایی و معرفی نمودن افراد اهل قلم در گلگت پرداخته بود.
در پایان این بخش باید گفت: هرچند زبان شنا به سرعت در حالت ترقی و پیشرفت است اما زبان کهواری غلبه خاصی دارد و در میدان، گوی سبقت را از زبان شنا ربوده است .
سرزمین زبان شینا:
گلگت سرزمین و پایتخت زبان شینا به حساب می آید با از بین رفتن فرهنگ این زبان حال تلفظ آن بسی آسان گردیده است. مناطقی که امروزه شینا در آن مناطق به طور رسمی رایج است عبارتند از: گلگت، نگر، هنزه، اشکومن، پونیال، استور، داریل و تانگیر، چیلاس، هربن، سازن، جل کوت، پائس، دراس گلتری، روندو و گریز. طبق آمار محلی در سال 2023 در گلگت و بلتستان تعداد شینا زبانان به 500 هزار نفر رسیده است اگر مابقی مردمی که در دیگر مناطق زبان شنا صحبت می کنند را به این آمار اضافه نمائیم در حدود 1500000 خواهند گردید.
مذهب :
در زمانهای قدیم (قبل از ظهور اسلام) گلگت محل پرستش اجسام، انسانها و بت های مختلف بوده است. نمی شود گفت که قبل از اسلام دقیقا چه مذهبی در گلگت رایج بوده است. چرا که در هر منطقه چیز جداگانه ای را پرستش می نمودند. اما با ورود آریائیها مذهب خاص آنان نیز وارد این سرزمین گردید و افرادی که دراین مناطق زندگی می نمودند مذهب آنان را پذیرفتند. آریائیهایی که وارد این سرزمین شدند "سوریا"، یعنی خورشید، "چندرمان"، یعنی ماه، "آگنی"، یعنی آتش و "ایز"، یعنی ابرها را می پرستیدند. سال 500 ق م گلگت دچار تغییر بزرگی از لحاظ مذهب گردید و آن هم غلبه دین بودایی در این منطقه بود. مرکز این دین در آن زمانه بلخ بوده است و مبلغین با تبلیغ و سربازان با زور و شمشیر بودائیست را در این منطقه رواج دادند. آتش پرستی نیز از مذاهبی بود که تاثیر بسزایی در آداب و رسوم مردم گذارد و تا به حال آثار آن دیده می شود. آقای دکتر ایم ایس ناموس در کتاب خود می نویسد قبل از ورود آریائیها به این سرزمین مردمانی در این منطقه زندگی می نمودند که از لحاظ نسل و نژاد تورانی بوده اند و زبان خاصی را صحبت می نمودند که منقرض گردیده و هیچ اطلاعاتی ازآن باقی نمانده است. آریائیها که از نسل شین بودند آنان را مغلوب نمودند و خود در این منطقه ی آباد زندگی کردند. مردمانی که قبل از آریائیها در این منطقه زندگی می نمودند به اسب ها علاقه ی خاصی داشتند. ساخت زین، نعل و سایر ابزار اسب سواری پیشه اکثر آنان بوده است و مسابقات بسیاری از اسب سواری دراین منطقه برگزار می گردیده است. تصاویر حک شده از مسابقات سواری بر روی سنگ ها نیز از این گفته دفاع می نماید.
حروف تهجی (الفبای زبان شینا)
الفبای زبان شینا از زبانهای مختلفی برگرفته شده است.
29 حرف از زبان عربی ( 1- ب ... ه ، ی )
4 حرف از فارسی پ، ج، گ، ژ
4 حرف از هندی ت، د، ر، ی
11 حرف حرف مخلوط به "هـ" از هندی بهـ پهـ چهـ دهـ دهـ رهـ کهـ گهـ
8 حرف مخصوص اختراع شده ح قهـ پر پس د ر رً – نً
به این ترتیب الفبای زبان شنا دارای 56 حرف می باشد.
وضعیت کنونی و چالشها:
امروزه زبان شینا با تهدیدهایی چون کاهش انتقال بیننسلی، سلطه اردو و انگلیسی در آموزش و رسانهها و مهاجرت شهری مواجه است. با این حال، در مطالعاتی که انجام شده جنبشهای محلی و پژوهشهای دانشگاهی در زمینه ثبت ادبیات شفاهی و تدوین دستور زبان شینا در حال گسترش است.
منابع و مراجع علمی درباره زبان شینا
📘 کتب و منابع کلاسیک
Bailey, T. G. (1924). Grammar of the Shina Language. London: The Royal Asiatic Society
— یکی از نخستین گرامرهای تدوینشده درباره زبان شینا که پایههای ساختاری این زبان را بررسی میکند.
LUAWMS Journals
Radloff, C. F. & Backstrom, P. C. (1992). Languages of Northern Areas (vol. 2). Islamabad: National Institute of Pakistan Studies & SIL
— مروری بر زبانهای شمال پاکستان از جمله شینا، با دادههای اولیه و گفتاری.
LUAWMS Journals
Radloff, C. F. (1999). Aspects of the Sound System of Gilgiti Shina. Islamabad: National Institute of Pakistan Studies & SIL
— مطالعه واجشناسی (Phonology) گیلگیتی شینا
LUAWMS Journals
Tāj, ‘Abdulk̲h̲āliq (1999). Shīnā Zabān o Adab. Islamabad: Academy of Pakistan Literature
— کتابی درباره زبان و ادب شینا به زبان اردو، شامل واژگان و متون محلی
CiNii
مقالات علمی پژوهشی
Anwar, Z. ul H., Shams, S. A., & Khan, U. (2022). Suffixation in the Inflectional Morphemes of Shina Language. Balochistan Journal of Linguistics, 10
— بررسی مورفولوژی و پسوندها در شینا با دادههای میدانی
LUAWMS Journals
Hussain, A., Nawaz, M., & Ali, S. (2025). Language Shift Phenomenon: A Case Study of Shina Language. Linguistics and Literature Review
— مطالعه تغییر زبانی (Language Shift) در میان گویشوران شینا در برابر اردو و انگلیسی
UMT Journals
Zaman, M., Shahbano Jabeen, S., & Ali, M. (2025). Shina Language at Risk: A Sociolinguistic Study from Gilgit-Baltistan. Liberal Journal of Language & Literature Review, Vol.3(3)
— بررسی وضعیت اجتماعی–زبانشناختی و خطر انقراض شینا
Liberal Language Review
Akhtar, Y., Bibi, M., & Tarnum, N. (2025). Impact of Multilingualism on Shina Language in Urban Setting: Issues of Language Shift among Youth. Journal of Communication and Cultural Trends
— تأثیر چندزبانی و تغییر رفتار زبانی در میان جوانان شینا زبان
UMT Journals
Shams, S. A., Khan, M., & Shah, M. (2020). The Impact of Dominant Languages on Regional Languages: A Case Study of English, Urdu and Shina. Pakistan Social Sciences Review, 4(3), pp.1092–1106
— مطالعه تأثیر اردو و انگلیسی بر واژگان و استفاده از زبان شینا
Pakistan Social Sciences Review