در این میان، کشورهای عضو اکو با وجود اشتراکات جغرافیایی و فرهنگی، از نظر سطح توسعه و وضعیت زنان تفاوت‌های قابل توجهی دارند. جایگاه زنان در قزاقستان پدیده‌ای چندلایه است که تحت تأثیر عوامل تاریخی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی شکل گرفته است. این کشور ترکیبی از سنت‌های کوچ‌نشینی، میراث دوران شوروی و روندهای مدرن جهانی را در خود جای داده است.
چارچوب نظری گزارش: این گزارش از ترکیب چند مدل نظری برای تحلیل وضعیت زنان بهره می‌برد. نخست، «نظریه رژیم جنسیتی» (Gender Regime Theory) که به بررسی چگونگی تعامل نهادهای دولتی، بازار و خانواده در تولید و بازتولید نابرابری‌های جنسیتی می‌پردازد (Walby, 2009). دوم، «مدل گذار پساشوروی» (Post-Soviet Transition Model) که بر نقش سیاست‌های خصوصی‌سازی، عقب‌نشینی دولت از خدمات اجتماعی و بازگشت هنجارهای سنتی در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ تأکید دارد (Kandiyoti, 2007). سوم، «نظریه مدرنیزاسیون» (Modernization Theory) با تأکید بر نقش آموزش، شهرنشینی و مشارکت اقتصادی در دگرگونی نقش‌های جنسیتی. این گزارش مدعی نیست که یک مدل نظری به تنهایی می‌تواند وضعیت پیچیده زنان در قزاقستان را تبیین کند، بلکه تعامل این سه عامل را در تحلیل خود به کار می‌گیرد. مهم‌ترین تأکید نظری این گزارش بر مفهوم «شکاف میان برابری حقوقی و برابری عملی» (Implementation Gap / De Facto Inequality) است – پدیده‌ای که در قزاقستان به وضوح قابل مشاهده است.
پرسش اصلی این گزارش آن است که قزاقستان با وجود اشتراکات فرهنگی با همسایگان، در شاخص‌های توانمندسازی زنان چه عملکردی داشته و این تجربه چه درس‌هایی برای سایر کشورهای عضو اکو دارد؟ همچنین، نقش فرهنگی زنان – به عنوان حافظان زبان، سنت‌ها، پوشاک و هنرهای سنتی – چگونه در این میان بازتعریف شده است؟
بایسته روش‌شناختی - محدودیت مقایسه کشورها:
پیش از ورود به تحلیل، باید تأکید کرد که مقایسه کشورهایی با نظام‌های سیاسی، ساختارهای اقتصادی، کیفیت داده‌ها و تعاریف متفاوت از اشتغال و مشارکت، همواره با محدودیت مواجه است. مقایسه‌های ارائه شده در این گزارش صرفاً شاخصی هستند و تفاوت‌های نهادی عمیق (مانند نوع نظام سیاسی، تعریف «اشتغال» در آمارهای ملی، و هنجارهای فرهنگی حاکم بر مشارکت زنان) را به طور کامل منعکس نمی‌کنند. از خوانندگان محترم تقاضا می‌شود نتایج مقایسه‌ای را با در نظر گرفتن این محدودیت‌ها تفسیر کنند.
این نوشتار با رویکردی تطبیقی در چارچوب علوم اجتماعی و با بهره‌گیری از شاخص‌هایی همچون آموزش، مشارکت اقتصادی، مشارکت سیاسی، هنجارهای فرهنگی و نقش فرهنگی زنان، به بررسی وضعیت زنان می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که وضعیت زنان در قزاقستان در میانه «سنت و مدرنیته» قرار دارد و با پدیده‌ای به نام «شکاف میان برابری حقوقی و برابری عملی» (که در این گزارش از آن با عنوان «نابرابری پنهان» یاد می‌شود) مواجه است. در عین حال، زنان در قزاقستان در برخی حوزه‌های فرهنگی نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند – از زبان و ادبیات تا پوشاک سنتی و هنرهای دستی.
2. پیشینه تاریخی جایگاه زنان
۲-۱. دوره سنتی و کوچ‌نشینی
در جامعه سنتی قزاق، زنان برخلاف بسیاری از جوامع پدرسالار همسایه، نقش فعالی در خانواده و اقتصاد داشتند. پژوهش‌های مردم‌نگاری (Werner, 2009; Kandiyoti, 2007) تأیید کرده است که زنان علاوه بر مدیریت امور خانه، در نگهداری دام و حتی برخی تصمیم‌گیری‌های مهم مشارکت می‌کردند. در غیاب مردان (به دلیل کوچ، جنگ یا تجارت)، زنان عملاً اداره‌کننده خانواده بودند. این شرایط به شکل‌گیری ویژگی‌هایی چون خوداتکایی و نوعی اقتدار اجتماعی در میان زنان انجامید. با این حال، پژوهشگران هشدار می‌دهند که این اقتدار بیشتر «مدیریتی» و «اجرایی» بود تا «تصمیم‌گیری راهبردی»؛ به عبارت دیگر، غیاب مردان به معنای برابری ساختاری نبود.
نقش فرهنگی زنان در دوره سنتی:
در جامعه کوچ‌نشین قزاق، زنان در برخی حوزه‌های فرهنگی نقش پررنگ‌تری داشتند. آنان ترانه‌های آیینی (به ویژه «توی باتار» – اشعار عروسی و سوگ)، افسانه‌های قبیله‌ای و دانش پزشکی سنتی (گیاهان دارویی استپ) را سینه به سینه منتقل می‌کردند. همچنین، هنر بافندگی (نمد، سیرماک، تکمت، باسکور) و سوزن‌دوزی سنتی که هویت بصری قزاقستان را شکل داده، عمدتاً توسط زنان حفظ و به نسل بعد منتقل شده است. این میراث فرهنگی – که امروزه به نماد هویت ملی تبدیل شده – حاصل دست‌رنج و حافظه جمعی زنان قزاق است.
۲-2. دوران اتحاد جماهیر شوروی
دوران اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۲۰-۱۹۹۱) تأثیر عمیقی بر وضعیت زنان داشت. افزایش سطح سواد (نرخ سواد زنان در پایان دوره شوروی به نزدیک ۱۰۰ درصد رسید)، گسترش آموزش، حضور گسترده در بازار کار و تأکید بر برابری حقوقی، از مهم‌ترین پیامدهای این دوره بود. این تحولات، زیرساخت‌های مشارکت اجتماعی زنان را تقویت کرد.
تأثیر بر نقش فرهنگی زنان:
در دوره شوروی، زنان قزاق به طور گسترده وارد نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی دولتی شدند. بسیاری از آنان به عنوان معلم، کتابدار، خبرنگار و هنرمند حرفه‌ای فعالیت کردند. با این حال، سیاست‌های فرهنگی شوروی دو سویه بود: از یک سو، به زنان امکان تحصیل و اشتغال در عرصه فرهنگ داد؛ از سوی دیگر، برخی سنت‌های فرهنگی محلی (از جمله پوشاک و آیین‌های خاص) را سرکوب یا کمرنگ کرد. زنان قزاق در این دوره «عاملیت دوگانه» یافتند: هم حافظ سنت‌های باقی‌مانده در فضای خصوصی (خانواده) و هم مروج فرهنگ رسمی شوروی در فضای عمومی. همچنین، سیاست‌های شوروی در کنار فرصت‌ها، بار دوگانه (تولید اجتماعی در کنار کار خانگی بدون مکانیسم حمایتی کافی) را نیز برای زنان ایجاد کرد. این الگو تا امروز نیز در حافظه جمعی جامعه قزاقستان باقی مانده است.
نقاط عطف تاریخی تکمیلی:
گذار از اقتصاد سوسیالیستی برنامه‌ریزی‌شده به اقتصاد بازار در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ (سیاست‌های نولیبرال پساشوروی) تأثیرات متفاوتی بر وضعیت زنان داشت: از یک سو، فرصت‌های جدید کارآفرینی ایجاد کرد؛ از سوی دیگر، با خصوصی‌سازی و کاهش خدمات اجتماعی دولتی، فشار مضاعفی بر زنان وارد آورد.
3. وضعیت زنان در دوره معاصر
۳-۱. آموزش و سرمایه انسانی
قزاقستان از نظر شاخص‌های آموزشی زنان در میان کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) جایگاه بالایی دارد. نرخ سواد رسمی زنان در این کشور نزدیک به ۱۰۰ درصد گزارش شده است (UNESCO, 2023). همچنین، سهم زنان در آموزش عالی در سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۳ به بیش از ۵۰ درصد رسیده است (World Bank, 2023). این ارقام مربوط به «سواد پایه» هستند و لزوماً مهارت‌های عملکردی (Functional Literacy) را منعکس نمی‌کنند.
در کشورهای آسیای مرکزی مانند ازبکستان و قرقیزستان نیز نرخ سواد زنان بالا (بیش از ۹۵ درصد) است که نشان‌دهنده تداوم میراث آموزشی دوران شوروی است.
در مقابل، در افغانستان (داده‌های پیش از تحولات ۲۰۲۱) نرخ سواد زنان کمتر از ۳۰ درصد و در پاکستان حدود ۴۵-۵۰ درصد (سال ۲۰۲۲-۲۰۲۳) گزارش شده است (UNESCO, 2023). باید توجه داشت که پس از تحولات ۲۰۲۱ در افغانستان، دسترسی دختران به آموزش به شدت کاهش یافته و داده‌های جدید در دسترس نیست.
نکته تکمیلی: در قزاقستان، سهم زنان در رشته‌های STEM (علوم، فناوری، مهندسی، ریاضی) حدود ۳۰-۳۵ درصد است (UNESCO, 2023) که بالاتر از میانگین بسیاری از کشورهای اروپایی است. این یک مزیت رقابتی مهم برای اقتصاد آینده محسوب می‌شود.
۳-۲. مشارکت اقتصادی
نرخ مشارکت نیروی کار زنان در قزاقستان بر اساس آخرین داده‌های سازمان بین‌المللی کار (ILO, 2023) حدود ۵۵ تا ۶۰ درصد برآورد می‌شود (بسته به تعریف، سال گزارش و نوسانات اقتصادی). این رقم در مقایسه با میانگین جهانی (۴۷ درصد) رقم نسبتاً بالایی است.
با این حال، شکاف دستمزدی جنسیتی همچنان وجود دارد و زنان به‌طور متوسط حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد کمتر از مردان درآمد دارند (OECD Gender Wage Gap Report, 2023). در برخی بخش‌های خاص اقتصادی، این شکاف ممکن است تا ۲۸ درصد نیز برسد، اما به عنوان میانگین کل اقتصاد، بازه ۲۰-۲۵ درصد دقیق‌تر است. همچنین، سهم زنان در مشاغل مدیریتی حدود ۲۵-۳۰ درصد گزارش شده است (داده‌های رسمی قزاقستان، ۲۰۲۲).
در کشورهای دیگر عضو اکو، این وضعیت متفاوت است. بر اساس داده‌های ILO (۲۰۲۳) و WEF (۲۰۲۳)، ایران دارای نرخ مشارکت اقتصادی حدود ۱۳-۱۷ درصد و پاکستان با ۲۰-۲۵ درصد است. ترکیه با ۳۲-۳۸ درصد و آذربایجان با ۶۰-۶۳ درصد در سطوح بالاتری قرار دارند.
تحلیل علّی چندعاملی (چهار عامل اصلی):
وضعیت زنان در قزاقستان نتیجه تعامل چندین عامل است، نه صرفاً میراث شوروی. این عوامل عبارتند از:
۱. میراث شوروی: ایجاد زیرساخت‌های آموزشی و حقوقی، و الگوی اشتغال کامل زنان در بخش دولتی
۲. ساختار اقتصاد دولتی-محور (نه صرفاً نفت): بر خلاف تعمیم «نفت‌محوری»، اشتغال زنان در قزاقستان عمدتاً در بخش‌های آموزش، سلامت، خدمات عمومی و ادارات دولتی متمرکز است، نه مستقیماً در صنعت نفت. آنچه بر اشتغال زنان تأثیر می‌گذارد، وابستگی به بخش دولتی و ساختار اقتصاد دولتی-محور است – اقتصادی که در آن دولت نقش کارفرمای اصلی را ایفا می‌کند. هرگونه تعدیل اقتصادی، خصوصی‌سازی یا کاهش بودجه دولتی می‌تواند به طور نامتناسبی بر زنان تأثیر بگذارد.
۳. شهرنشینی سریع پس از استقلال که فرصت‌های شغلی جدیدی برای زنان در شهرهای بزرگ ایجاد کرد
۴. مهاجرت نیروی کار مردان به خارج از کشور که در برخی مناطق، مسئولیت‌های اقتصادی را به زنان واگذار کرد
۵. سیاست‌های سهمیه‌ای دولت برای حضور زنان در آموزش عالی و مدیریت میانی
۶. بازگشت هنجارهای فرهنگی اسلامی-محلی در دوره پساشوروی که در برخی مناطق، کلیشه‌های جنسیتی را تقویت کرد (Kandiyoti, 2007)
۷. طبقه اجتماعی (Class) به عنوان یک متغیر کلیدی، زنان طبقه متوسط و بالای شهری دسترسی بسیار بیشتری به فرصت‌های آموزشی و شغلی دارند تا زنان طبقات پایین و روستایی.
شکاف شهری-روستایی به عنوان یک محور تحلیلی اصلی:
علاوه بر عوامل فوق، شکاف قابل توجهی میان زنان شهری و روستایی وجود دارد که باید به عنوان یک محور اصلی تحلیل در نظر گرفته شود، نه اشاره حاشیه‌ای. زنان در شهرهای بزرگی مانند آلماتی و آستانه مشارکت اقتصادی و تحصیلی بسیار بالاتری نسبت به زنان روستایی دارند. در مناطق روستایی، نرخ مشارکت اقتصادی زنان به حدود ۴۰-۴۵ درصد کاهش می‌یابد و دسترسی به آموزش عالی، خدمات بهداشتی و مشاغل رسمی به مراتب محدودتر است. این شکاف نشان می‌دهد که «وضعیت زنان در قزاقستان» یک پدیده یکدست نیست، بلکه به شدت تحت تأثیر محل سکونت (شهری در برابر روستایی) و طبقه اجتماعی قرار دارد.
۳-۳. مشارکت سیاسی و اجتماعی
حضور زنان در ساختارهای سیاسی قزاقستان در سطح متوسط و رو به رشد ارزیابی می‌شود. سهم زنان در پارلمان قزاقستان حدود ۲۷ تا ۲۸ درصد است (IPU, 2024) که بالاتر از میانگین برخی کشورهای منطقه محسوب می‌شود. عواملی مانند ثبات سیاسی، نوع نظام حکمرانی و وجود سیاست‌های حمایتی (مانند سهمیه‌های جنسیتی)، نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان مشارکت سیاسی زنان دارند.
در مقایسه با سایر کشورهای عضو اکو، ایران با کمتر از ۶ درصد (مجلس، ۲۰۲۳) در پایین‌ترین سطح و ازبکستان با بیش از ۳۰ درصد (۲۰۲۳) در بالاترین سطح قرار دارد.
۳-۴. هنجارهای فرهنگی و چالش‌ها
ساختار فرهنگی قزاقستان ترکیبی از سنت‌های بومی کوچ‌نشینی، سکولاریسم نسبی (میراث شوروی) و تأثیرات مدرنیته جهانی است. این ترکیب فضایی نسبتاً انعطاف‌پذیر برای فعالیت زنان فراهم کرده است. با این حال، برخی الگوهای پدرسالارانه و کلیشه‌های جنسیتی همچنان پابرجاست (Kandiyoti, 2007).
دوگانگی ارزشی (Value Duality): زنان قزاق با نوعی دوگانگی میان حفظ ارزش‌های خانوادگی (سنتی) و دستیابی به استقلال فردی و حرفه‌ای (مدرن) مواجه‌اند. این دوگانگی در بسیاری از جوامع در حال گذار دیده می‌شود، اما در قزاقستان به دلیل سرعت بالای تغییرات پس از استقلال (۱۹۹۱) و توسعه شهری سریع، نمود بارزتری دارد.
سقف شیشه‌ای (Glass Ceiling) در عمل: اگرچه زنان به سطوح بالای تحصیلی دست یافته‌اند، اما همچنان در سطوح بالای مدیریتی و تصمیم‌گیری (چه در بخش دولتی و چه خصوصی) حضور محدودی دارند. این پدیده که در ادبیات علمی به «شکاف عمودی» معروف است، نشان می‌دهد که موانع فرهنگی و ساختاری، پیشرفت شغلی زنان را محدود می‌کند.
تفکیک افقی شغلی (Occupational Segregation): زنان قزاق عمدتاً در مشاغل «فمینیزه» مانند آموزش، پرورش، خدمات اجتماعی و بهداشت و درمان متمرکز شده‌اند. سهم آن‌ها در صنایع سنگین (نفت، معدن، متالورژی) و مهندسی همچنان پایین است (زیر ۲۰ درصد). این تفکیک افقی، ریشه در کلیشه‌های جنسیتی درباره «شغل مناسب زنانه» دارد.
خشونت خانگی: یک چالش جدی فرهنگی-اجتماعی با کم‌برآوردی و تفکیک شیوع در طول زندگی: بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO, 2022)، شیوع خشونت خانگی علیه زنان در طول زندگی (Lifetime Prevalence) در قزاقستان حدود ۱۵ تا ۲۵ درصد برآورد می‌شود. این شاخص نرخ سالانه (Annual Prevalence) نیست، بلکه نسبتی از زنان است که در هر مقطع از زندگی خود حداقل یک بار خشونت فیزیکی یا جنسی را از سوی شریک زندگی تجربه کرده‌اند. شاخص خشونت خانگی به شدت وابسته به روش پرسش و گزارش‌دهی است و معمولاً کم‌گزارش‌شده (underreported) است. بنابراین، ارقام موجود باید با احتیاط و به عنوان «حداقل برآورد» در نظر گرفته شوند. اگرچه دولت قزاقستان در سال‌های اخیر قوانینی برای مقابله با خشونت خانگی تصویب کرده، اما اجرای مؤثر و تغییر نگرش‌های فرهنگی نیازمند زمان است.
از مهم‌ترین چالش‌های فرهنگی-اجتماعی زنان در قزاقستان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: حضور محدود در سطوح بالای مدیریتی و سیاسی (سقف شیشه‌ای)، تمرکز در مشاغل کم‌درآمد یا غیررسمی (تفکیک افقی)، مشارکت پایین‌تر در صنایع سنگین و مهندسی، شکاف دستمزدی (۲۰-۲۵ درصد)، تداوم کلیشه‌های جنسیتی در رسانه‌ها و آموزش، و خشونت خانگی (شیوع در طول زندگی: ۱۵-۲۵ درصد با احتمال کم‌برآوردی).
۳-۵. نقش فرهنگی زنان
زنان در قزاقستان در برخی حوزه‌های فرهنگی نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند – نقشی که در بسیاری از گزارش‌های توسعه نادیده گرفته می‌شود. این نقش را می‌توان در چند حوزه کلیدی بررسی کرد. باید تأکید کرد که این نقش‌ها «پررنگ‌تر» هستند، نه «مطلق»؛ به این معنا که مردان نیز در این حوزه‌ها حضور دارند، اما سهم زنان در برخی زمینه‌ها برجسته‌تر است.
1. زبان و ادبیات: در جامعه سنتی قزاق، زنان در حفظ شعر شفاهی، داستان‌های عامیانه و ترانه‌های آیینی نقش پررنگ‌تری داشتند. در دوره معاصر، سهم زنان در آموزش زبان و ادبیات قزاقی در مدارس و دانشگاه‌ها به بیش از ۷۰ درصد می‌رسد (داده‌های وزارت آموزش قزاقستان، ۲۰۲۲). بسیاری از نویسندگان و شاعران برجسته معاصر قزاقستان اگرچه مرد هستند، اما زنان نقش کلیدی در ترویج ادبیات کودک و حفظ گویش‌های محلی دارند – حوزه‌هایی که اغلب در حاشیه توجه رسمی قرار دارند.
2. پوشاک سنتی و هویت بصری (نقش ویژه): پوشاک سنتی قزاقستان – از کلاه‌های بلند «سائوکله» (Saukele) عروس‌ها تا جلیقه‌های گلدوزی‌شده «کمزول» (Kemezil) – عمدتاً توسط زنان طراحی، دوخته و تزئین می‌شود. امروزه، طراحان مد زن قزاق (مانند آیدا کائومنوا، شولپان کینژیتایوا) در حال بازآفرینی پوشاک سنتی با زبان مدرن هستند و آن را به برندهای بین‌المللی معرفی می‌کنند. پوشش زنان در قزاقستان تحت تأثیر سه لایه فرهنگی است: الف) سنت‌های کوچ‌نشینی (روسری‌های ابریشمی، کلاه‌های مخملی)، ب) تأثیرات شوروی (پوشاک سکولار و غربی شده)، و ج) بازگشت به هویت ملی پس از استقلال (احیای نقش‌های سنتی روی لباس). زنان در این میان نه فقط مصرف‌کننده، بلکه طراح، تولیدکننده و مروج پوشاک به عنوان نماد هویت فرهنگی هستند. با این حال، باید توجه داشت که در حوزه طراحی پوشاک مردانه و برخی سبک‌های خاص، مردان نیز حضور فعالی دارند.
3. هنرهای سنتی و صنایع دستی: زنان قزاق در حفظ هنرهایی مانند نمدبافی (سیرماک و تکمت)، بافت باسکور (نوارهای تزئینی مهار یورت)، سوزن‌دوزی سنتی (با نخ‌های ابریشمی و طلا) و ساخت زیورآلات نمدی نقش پررنگ‌تری دارند. این هنرها نه تنها میراث فرهنگی را زنده نگه داشته‌اند، بلکه امروزه به منبع درآمد و کارآفرینی برای هزاران زن در مناطق روستایی تبدیل شده‌اند. بر اساس گزارش بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD, 2023)، حدود ۳۸ تا ۴۰ درصد از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط در حوزه صنایع دستی و فرهنگی قزاقستان توسط زنان اداره می‌شود.
4. موسیقی و آیین‌ها: در فرهنگ قزاق، زنان در اجرای موسیقی آیینی نقش کلیدی دارند. «آکین‌ها» (شاعران-خوانندگان بداهه‌پرداز) شامل زنان توانمندی بوده‌اند که حماسه‌های قهرمانی و اشعار عاشقانه را با همراهی «دومبرا» (نواز سنتی) اجرا می‌کردند. امروزه زنان در ارکسترهای فولکلوریک و گروه‌های موسیقی سنتی حضور پررنگی دارند. همچنین، آیین‌های مرتبط با تولد، عروسی و سوگواری عمدتاً توسط زنان اداره و حفظ می‌شود.
5. چالش‌های فرهنگی زنان: با وجود این نقش‌های برجسته، زنان در عرصه فرهنگ با چالش‌هایی نیز مواجه‌اند. سهم آن‌ها در مدیریت نهادهای فرهنگی بزرگ (موزه‌ها، تئاترهای ملی، ارکسترهای دولتی) کمتر از ۳۰ درصد است. همچنین، کلیشه‌هایی مبنی بر اینکه «هنر فاخر» (مانند آهنگسازی، کارگردانی تئاتر، مجسمه‌سازی) عمدتاً مردانه است، همچنان وجود دارد. با این حال، نسل جدید زنان هنرمند قزاق در حال شکستن این کلیشه‌ها هستند.
۴. مقایسه تطبیقی کشورهای عضو اکو
مقایسه شاخص‌های کلیدی نشان می‌دهد که قزاقستان در میان کشورهای عضو اکو از وضعیت نسبتاً مطلوب‌تری برخوردار است، به‌ویژه در حوزه آموزش و مشارکت اقتصادی (البته با احتساب نوسانات تعاریف و سال‌های مختلف). با این حال، همان‌طور که در مقدمه تأکید شد، مقایسه صرفاً شاخصی است و تفاوت‌های نهادی عمیق (مانند نوع نظام سیاسی، تعریف «اشتغال» در آمارهای ملی، و هنجارهای فرهنگی حاکم بر مشارکت زنان) را به طور کامل منعکس نمی‌کند.
از نظر نرخ سواد زنان، قزاقستان با نرخ نزدیک به ۱۰۰ درصد در کنار آذربایجان، ترکمنستان، ازبکستان و قرقیزستان در بالاترین سطح قرار دارد. این کشورها همگی از میراث آموزشی دوران شوروی بهره برده‌اند. ترکیه با حدود ۹۶ درصد در سطح بعدی، ایران با حدود ۸۵-۹۰ درصد و پاکستان با حدود ۴۵-۵۰ درصد در سطوح بعدی قرار دارند. افغانستان (داده‌های پیش از تحولات ۲۰۲۱) با کمتر از ۳۰ درصد در پایین‌ترین سطح است. باید توجه داشت که این ارقام مربوط به «سواد پایه» هستند و نه لزوماً مهارت‌های عملکردی (Functional Literacy).
از نظر نرخ مشارکت اقتصادی زنان، قزاقستان با حدود ۵۵-۶۰ درصد در کنار آذربایجان (۶۰-۶۳ درصد) در بالاترین سطح قرار دارد. ازبکستان و قرقیزستان با حدود ۵۰-۵۵ درصد، ترکیه با ۳۲-۳۸ درصد، پاکستان با ۲۰-۲۵ درصد و ایران با ۱۳-۱۷ درصد در سطوح بعدی قرار دارند. افغانستان با کمتر از ۲۰ درصد (برآورد) در پایین‌ترین سطح است. این تفاوت‌های فاحش نشان می‌دهد که نرخ بالای آموزش به تنهایی منجر به مشارکت اقتصادی بالا نمی‌شود و عوامل فرهنگی، هنجاری و ساختاری (مانند محدودیت‌های قانونی برای اشتغال زنان در برخی کشورها) نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.
از نظر سهم زنان در پارلمان، قزاقستان با حدود ۲۷-۲۸ درصد در سطح نسبتاً بالایی قرار دارد. ازبکستان با بیش از ۳۰ درصد بالاترین و ترکمنستان با حدود ۲۶ درصد (برآورد) و قرقیزستان با ۲۰-۲۵ درصد در محدوده مشابه هستند. ترکیه با ۱۷-۲۰ درصد، پاکستان با حدود ۲۰ درصد (شامل کرسی‌های رزرو شده برای زنان – بدون آن سهم واقعی کمتر است) و ایران با کمتر از ۶ درصد در سطوح پایین‌تر قرار دارند. افغانستان با سهم بسیار پایین (کمتر از ۵ درصد) در پایین‌ترین سطح است.
در حوزه نقش فرهنگی زنان، قزاقستان در میان کشورهای عضو اکو وضعیت منحصربه‌فردی دارد. از یک سو، میراث شوروی باعث شده زنان در این کشور به سطوح بالایی از آموزش و حضور در عرصه‌های فرهنگی رسمی (معلمی، روزنامه‌نگاری، نشر) دست یابند. از سوی دیگر، احیای هویت ملی پس از استقلال، فضایی برای بازتعریف نقش زنان به عنوان «حافظان سنت‌های قزاقی» (از جمله پوشاک و هنرهای دستی) ایجاد کرده است. در مقایسه، در ترکیه، زنان نقش پررنگ‌تری در صنایع خلاق و فرهنگی مدرن (سینما، مد، رسانه) دارند. در کشورهای آسیای مرکزی دیگر (ازبکستان، قرقیزستان، ترکمنستان، تاجیکستان) نیز زنان نقش مهمی در حفظ صنایع دستی سنتی ایفا می‌کنند، اما سهم آن‌ها در مدیریت نهادهای فرهنگی بزرگ و حضور در بازارهای جهانی فرهنگ، به طور کلی کمتر از قزاقستان است.
۵. تحولات مثبت و روندهای نوین
در سال‌های اخیر، روندهای مثبتی در وضعیت زنان قزاقستان مشاهده می‌شود. افزایش آگاهی اجتماعی، رشد مطالبات حقوقی و تغییر نگرش‌ها نسبت به نقش زنان از جمله این تحولات است.
کارآفرینی زنان در حوزه فرهنگ و صنایع دستی: بر اساس گزارش بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD, 2023)، حدود ۳۸ تا ۴۰ درصد از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط در قزاقستان مالکیت یا مدیریت زنانه دارند. در حوزه صنایع خلاق و فرهنگی (مد، طراحی، هنرهای تجسمی، صنایع دستی)، این سهم حتی بالاتر است و به حدود ۴۵-۵۰ درصد می‌رسد – هرچند این ارقام نیز برآوردی هستند و داده‌های دقیق‌تری نیاز است. زنان کارآفرین قزاق در حال ایجاد برندهای بین‌المللی در حوزه پوشاک سنتی-مدرن و نمدهای تزئینی (سیرماک و تکمت) هستند و محصولات خود را به بازارهایی در ترکیه، روسیه، کره جنوبی و کشورهای اروپایی صادر می‌کنند.
انرژی‌های تجدیدپذیر: بر اساس گزارش برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP, 2023)، حضور زنان در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در قزاقستان حدود ۲۵ تا ۲۸ درصد برآورد می‌شود که بالاتر از میانگین جهانی (۲۲ درصد) است. این نشان‌دهنده فرصت‌های جدید برای اشتغال زنان در بخش‌های نوین اقتصادی است.
حضور زنان در رسانه‌ها و تولید محتوای فرهنگی: در دو دهه اخیر، سهم زنان به عنوان خبرنگار، مجری، تهیه‌کننده و مدیر رسانه‌های آنلاین در قزاقستان رشد چشمگیری داشته است. بر اساس گزارش‌های محلی (انجمن روزنامه‌نگاران قزاقستان، ۲۰۲۳)، حدود ۵۵-۶۰ درصد از دانشجویان روزنامه‌نگاری و ارتباطات را زنان تشکیل می‌دهند. این نسل جدید از زنان رسانه‌ای، در حال تغییر روایت‌های کلیشه‌ای درباره نقش زنان در جامعه قزاقستان هستند.
فعالیت مدنی:
فعالیت سازمان‌های مدنی و جنبش‌های زنان نیز در سال‌های اخیر رشد داشته و نشان‌دهنده افزایش مشارکت اجتماعی و مطالبه‌گری زنان است. شبکه‌های مجازی و بسترهای آنلاین فضای جدیدی برای سازماندهی و آگاهی‌بخشی در مورد حقوق زنان (از جمله مبارزه با خشونت خانگی و تبعیض شغلی) فراهم کرده‌اند.
۶. نتیجه‌گیری: شکاف میان برابری حقوقی و برابری عملی
جایگاه زنان در قزاقستان در مقایسه با بسیاری از کشورهای عضو اکو مطلوب‌تر است، به‌ویژه در حوزه آموزش و مشارکت اقتصادی. با این حال، این وضعیت به معنای تحقق کامل برابری جنسیتی نیست.
«شکاف میان برابری حقوقی و برابری عملی» (Implementation Gap / De Facto Inequality): قزاقستان نمونه‌ای از پدیده‌ای است که در آن برابری قانونی تا حد زیادی تحقق یافته، اما برابری واقعی (در عمل) هنوز در حال شکل‌گیری است. در این گزارش از این پدیده با عنوان «نابرابری پنهان» یاد می‌شود.
نقش فرهنگی زنان به عنوان یک سرمایه ملی:
زنان در قزاقستان در حوزه‌های خاصی از فرهنگ (مانند حفظ هنرهای سنتی، آموزش زبان، طراحی پوشاک) نقش پررنگ‌تری دارند. آنان نه فقط «موضوع» توسعه، بلکه «فاعلان» اصلی حفظ و بازآفرینی هویت فرهنگی در برخی زمینه‌های کلیدی هستند. از نمدبافی سنتی (سیرماک و تکمت) تا طراحی پوشاک مدرن با الهام از نقش‌های قوچ‌مویز و تومار، و از حفظ ترانه‌های آیینی تا حضور در رسانه‌های ملی – زنان ستون‌های فرهنگ قزاقستان معاصر را شکل می‌دهند.
منابع و مراجع
منابع بین‌المللی:
EBRD. (2023). Women in Business Programme: Annual Report. European Bank for Reconstruction and Development.
ILO. (2023). World Employment and Social Outlook: Trends 2023. International Labour Organization.
IPU. (2024). Women in Parliament: Global and Regional Averages. Inter-Parliamentary Union.
Kandiyoti, D. (2007). The Politics of Gender in Central Asia. Cambridge University Press.
OECD. (2023). Gender Wage Gap Report. Organisation for Economic Co-operation and Development.
UNDP. (2023). Women in Energy Sector: Central Asia Report. United Nations Development Programme.
UNDP. (2024). Gender Development Index: Regional Overview. United Nations Development Programme.
UNESCO. (2023). Global Education Monitoring Report: Gender Equality. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
UN Women. (2023). Progress on Gender Equality in Central Asia. United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women.
Walby, S. (2009). Globalization and Inequalities: Complexity and Contested Modernities. SAGE Publications.
Werner, C. (2009). Women and the Making of the Kazakh Nation. University of Pittsburgh Press.
WHO. (2022). Violence Against Women Prevalence Estimates. World Health Organization.
World Bank. (2023). World Development Indicators: Gender. The World Bank Group.
World Economic Forum. (2023). Global Gender Gap Report. World Economic Forum.
منابع منطقه‌ای (پیشنهادی برای مطالعه بیشتر):
گزارش‌های سالانه کمیته آمار قزاقستان (۲۰۲۰-۲۰۲۳)
گزارش‌های بانک مرکزی ایران در مورد اشتغال زنان
گزارش‌های اداره آمار پاکستان (Pakistan Bureau of Statistics)