نام نیشابور را معمولاً به شاپور اول یا شاپور دوم ساسانی نسبت میدهند. واژه نیشابوراحتمالاً به معنی: "شهر خوبِ شاپور" یا "ساخته شاپور" است. شهر در دوره ساسانیان اهمیت نظامی و اقتصادی داشت، اما شکوفایی واقعی آن پس از اسلام آغاز شد.
اهمیت نیشابور فقط در قدمت یا بزرگی آن نبود؛ این شهر یکی از مهمترین مراکز تولید فرهنگ در جهان ایرانی–اسلامی محسوب میشد. در دورهای که اروپا هنوز وارد رنسانس نشده بود، نیشابور شهری بود که در آن: فلسفه تدریس میشد، شعر فارسی شکوفا گردید، و علوم، ریاضی، پزشکی و نجوم پیشرفت چشمگیری داشت و عرفان نیز رشد نمود. به همین دلیل، نیشابور را میتوان یکی از ستونهای اصلی تمدن خراسان بزرگ دانست. در واقع در سدههای میانی، نیشابور یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان اسلام بود.
نیشابور در استان خراسان رضوی امروزی قرار دارد و در گذشته در مسیر اصلی جاده ابریشم واقع شده بود و این به معنای این بود که تمامی تاجران چینی، دانشمندان ایرانی، صوفیان آسیای مرکزی و اندیشمندان عرب از این شهر عبور می کردند و یا در آن اقامت داشتند. در قرون سوم تا ششم هجری، نیشابور یکی از پرجمعیتترین و ثروتمندترین شهرهای جهان اسلام بود.
این شهر دارای: مدارس بزرگ دینی ، کتابخانههای عظیم، مراکز آموزش فلسفه، پزشکی و نجوم بود. برخی از مورخان نوشتهاند که هزاران دانشجو از سراسر خراسان، ماوراءالنهر و ایران به نیشابور برای کسب علم میآمدند. از مشاهیر بزرگ نیشابور می توان به عمر خیام، ریاضیدان، منجم، فیلسوف و شاعر بزرگ اشاره نمود که از دستاوردهای او اصلاح گاهشماری ایرانی، پیشرفت در جبر و ریاضیات، ورباعیات مشهور جهانی او می باشد. خیام امروز یکی از شناخته شدهترین چهرههای ادبی و علمی ایران در جهان است.
همچنین می توان عطار نیشابوری، عارف و شاعر بزرگ ایرانی را نام برد که اثر معرف او منطق الطیر است که توانست تاثیر عمیقی بر مولانا جلال الدین بلخی بگذارد. عطار در حمله مغول به نیشابور در حدود سال ۶۱۸ هجری قمری کشته شد. گفته میشود او در همان شهر به دست مغولان به شهادت رسید و جایگاهش بهعنوان یکی از ستونهای عرفان و ادب فارسی تثبیت شد.
از دیگر علمای این شهر می توان به امام الحرمین جوینی اشاره نمود که یکی از بزرگترین متکلمان و فقیهان جهان اسلام بود که در نیشابور تدریس می کرد و از شاگردان بسیار مشهور او میتوان به امام غزالی اشاره کرد که بعدها خود به یکی از بزرگترین اندیشمندان اسلام تبدیل شد.
نیشابور دارای: بازارهای بزرگ، کاروانسراها، باغها، مساجد و مدارس متعدد بود و مورخان اسلامی آن را شهری سرسبز و آباد توصیف نموده اند.
اما یکی از تلخترین رویدادهای تاریخ نیشابور، حمله مغول ها به این شهر در قرن هفتم هجری بود. در سال ۱۲۲۱ میلادی، سپاه مغول شهر را تقریباً بهطور کامل نابود کرد و شمار زیادی از مردم قتل عام شدند. این حمله یکی از خونبارترین و ویرانگرترین رویدادهای تاریخ ایران و جهان اسلام بشمار می آید. این رویداد باعث پایان دادن به دوران طلایی نیشابور شد. بسیاری از مورخان این واقعه را در کنار سقوط بغداد، از بزرگترین فجایع تمدن اسلامی میدانند. گفته می شود که بسیاری از بناها به آتش کشیده شدند و حتی حیوانات شهر نیز کشته شدند. حتی گفته میشود برای جلوگیری از بازسازی این شهر، زمین شهر نیز زیر و رو شد. شهر بعدها دوباره آباد شد، اما دیگر مرکز اصلی جهان خراسان نشد و جمعیت و قدرت علمی گذشته را از دست داد، و نقش فرهنگی آن کاهش یافت. امروزه بقایای نیشابور کهن هنوز در محوطههای باستانی دیده میشود و بسیاری معتقدند اگر نیشابور، مرو و بخارا نابود نمیشدند، امروزمسیر تاریخ فرهنگی آسیای مرکزی و ایران میتوانست متفاوت باشد.
نیشابور از قدیم به داشتن معدنهای فیروزه مشهور بوده است و سنگ فیروزه نیشابور هنوز هم یکی از مشهورترین سنگهای قیمتی جهان بهشمار میرود.
اما اهمیت نیشابور به این دلیل بوده است که این شهر مرکز پیوند فرهنگ ایرانی و اسلامی بود و پس از ورود اسلام، زبان عربی زبان علمی جهان اسلام شد؛ اما در خراسان، بهویژه در نیشابور، زبان فارسی دوباره شکوفا شد و همین امر باعث شد که شعر فارسی رشد نماید و نثر فارسی گسترش یابد و ادبیات عرفانی شکل بگیرد. این روند بعدها به خلق شاهکارهایی انجامید که تمام جهان فارسیزبان را تحت تأثیر قرار داد.
یکی از مهمترین نقشهای فرهنگی نیشابور، شکلگیری عرفان ایرانی–اسلامی بود. به عنوان مثال عطار نیشابوری فقط شاعر نبود بلکه او یکی از معماران تفکر عرفانی در ادبیات فارسی بود. وی در منطق الطیرخود پرندگان را نماد انسان هایی توصیف نموده است که در جست و جوی حقیقت میباشند.
در کل می توان گفت که در نیشابور علم و ادبیات از هم جدا نبودند دانشمندان اغلب شاعر بودند و شاعران نیز فلسفه و حکمت می دانستند. این ویژگی از مهمترین خصوصیات تمدن خراسانی بود. با این حال، نیشابور هنوز هم اهمیت قابل توجهی دارد، ولی بیشتر در حوزههای فرهنگی، تاریخی و گردشگری. آرامگاههای خیام و عطار، شهرت جهانیِ فیروزهٔ نیشابور و پیشینهٔ ادبی و عرفانی شهر، همچنان آن را به یکی از نمادهای هویت فرهنگی ایران تبدیل کرده است.