در دوران شاهنشاهی ساسانی، ری یکی از شهرهای مهم اداری و نظامی ایران بود. به دلیل قرار گرفتن در مسیر شرق به غرب و شمال به جنوب، کاروانهای تجاری از آن عبور میکردند و همین باعث رونق اقتصادی شهر شده بود.
پس از ورود اسلام به ایران، ری همچنان اهمیت خود را حفظ کرد و در قرون سوم تا ششم هجری به یکی از بزرگترین شهرهای جهان اسلام تبدیل شد. بسیاری از جغرافیدانان و مورخان اسلامی از بزرگی بازارها، مدارس، کتابخانهها و جمعیت فراوان آن نوشتهاند. امروزه، ری که در جنوب تهران و در استان تهران قرار دارد عملا به محدود ه شهری تهران متصل شده است و به نام شهر ری شناخته می شود.
در گذشته، ری فقط یک شهر سیاسی یا تجاری نبود؛ بلکه مرکز مهم علم، فلسفه و فرهنگ نیز محسوب میشد.مشهورترین شخصیت وابسته به ری، محمد بن زکریای رازی است؛ پزشک، شیمیدان و فیلسوف بزرگی که آثارش قرنها در اروپا و جهان اسلام تدریس میشد. او از پیشگامان پزشکی تجربی بود و کتاب "الحاوی" او شهرت جهانی دارد.
ری همچنین محل فعالیت دانشمندان، محدثان، شاعران و فقیهان فراوانی بود. وجود مدارس علمی و کتابخانهها باعث شده بود این شهر به یکی از قطبهای فکری ایران تبدیل شود.
از نظر مذهبی نیز ری اهمیت زیادی داشت و زیارتگاهها و مراکز دینی متعددی در آن شکل گرفتند.
یکی از نکات مهم این است که ری هزاران سال پیش از شکلگیری تهران وجود داشته است. زمانی که تهران هنوز مجموعهای از باغها و روستاهای کوچک بود، ری یک شهر بزرگ با بازار، حصار، محلههای مسکونی و مراکز حکومتی محسوب میشد. برخی منابع تاریخی حتی ری را در شمار قدیمیترین شهرهای پیوسته مسکونی جهان قرار میدهند، و حتی در اسطورهها و روایتهای کهن ایرانی هم حضور دارد. در برخی روایتهای مرتبط با شاهنامه، از منطقه ری بهعنوان یکی از نواحی مهم ایرانزمین یاد شده است.
همچنین در متون زرتشتی، نامی شبیه "رغه" آمده که بسیاری آن را همان ری میدانند. به همین دلیل بعضی پژوهشگران معتقدند این شهر در آیین زرتشتی نیز جایگاه ویژهای داشته است.
ری در دورههای مختلف محل زندگی اقوام و پیروان ادیان گوناگون بوده است: از جمله زرتشتیان، مسلمانان شیعه و سنی، و پیروان مذاهب و فرقه های مختلف اسلامی. این تنوع باعث شد ری به شهری چندفرهنگی تبدیل شود. وجود مناظرههای علمی و مذهبی در این شهر، آن را به یکی از مراکز فکری ایران تبدیل کرده بود.
یکی از جنبههای کمتر شناختهشده ری، شهرت آن در سفالگری است. سفالهای ری در قرون میانی اسلامی بسیار معروف بودند و به مناطق دیگر صادر میشدند. از ویژگی های این سفالها میتوان به لعابهای رنگی پیشرفته و نقوش هندسی و خوشنویسی روی ظروف نام برد. امروزه بسیاری از سفالهای کشفشده از ری در موزههای مهم جهان نگهداری میشوند.
برخی مورخان نوشتهاند که ری دارای قناتها، تونلها و راههای زیرزمینی گستردهای بوده است. این سازهها هم برای تأمین آب و هم برای دفاع شهری استفاده میشدند. به دلیل قرار گرفتن ری در منطقهای نسبتاً خشک، مدیریت آب در آن اهمیت زیادی داشت و ایرانیان باستان در این شهر از فناوری قنات بهخوبی استفاده میکردند.
اما علت افل ری این بود که این شهر در طول تاریخ چند بار ویران شد، اما مهمترین ضربه را حمله مغول در قرن هفتم هجری وارد کرد. جنگ، کشتار و تخریب زیرساختها، باعث شد بسیاری از مردم شهر مهاجرت کنند و رونق اقتصادی آن از بین برود. بعدها نیز با رشد تدریجی تهران در دوره صفویه و مخصوصاً قاجار، مرکزیت سیاسی و اقتصادی منطقه به تهران منتقل شد. تهران که در ابتدا شهری کوچک در نزدیکی ری بود، کمکم جای آن را گرفت و ری در سایه پایتخت قرار گرفت.
اما افول ری فقط به حمله مغول محدود نمیشود. این شهر بارها با زلزلههای شدید روبهرو شده است. برخی زمینلرزهها بخشهای بزرگی از شهر را ویران کردند و باعث مهاجرت مردم شدند. لذا ترکیب جنگ، زلزله و انتقال قدرت سیاسی به تهران، در نهایت باعث شد ری از یک کلانشهر تاریخی به شهری حاشیهای تبدیل شود.
امروزه هنوز آثار ارزشمندی از شکوه گذشته این شهر باقی مانده است، از جمله:
- حرم شاه عبدالعظیم، که یکی از مهمترین زیارتگاههای مذهبی ایران و از شناختهشدهترین بناهای تاریخی شهر ری است. این مجموعه علاوه بر اهمیت دینی، از نظر تاریخی، معماری و فرهنگی نیز جایگاه ویژهای دارد. شاه عبدالعظیم، که با نام عبدالعظیم حسنی شناخته میشود، از نوادگان امام حسن مجتبی بود و در قرن سوم هجری زندگی میکرد. او از دانشمندان و محدثان برجسته شیعه به شمار میرفت و به دلیل فشار سیاسی حکومت عباسی، عبدالعظیم بهصورت پنهانی به ری آمد و در همانجا زندگی کرد و پس از وفات، در ری دفن شد. آرامگاه او بهتدریج به یکی از مهمترین مراکز زیارتی ایران تبدیل شد.
- چشمهعلی، که بر اساس کاوشهای باستانشناسی، اطراف چشمهعلی یکی از قدیمیترین محلهای سکونت انسان در فلات ایران بوده است. آثار کشفشده نشان میدهد که این منطقه در دورههای بسیار کهن (حتی پیش از شکلگیری شهرهای تاریخی بزرگ) محل زندگی انسانها بوده است. در واقع، چشمهعلی فقط یک منبع آب نیست؛ بلکه یکی از هستههای اولیه شکلگیری تمدن در ری محسوب میشود.
- برج طغرل، برج طغرل یکی از مهمترین آثار تاریخی شهر ری و یادگار دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است. این برج در شرق بافت تاریخی ری و در نزدیکی بقایای شهر قدیم قرار دارد. این بنا با آجر ساخته شده و به شکل استوانهای بلند طراحی شده است. درباره کارکرد آن اختلاف نظر وجود دارد، اما بیشتر پژوهشگران معتقدند که یا آرامگاه طغرل بیک سلجوقی بوده یا به عنوان یک برج راهنما و نماد قدرت سلجوقیان استفاده میشده است. یکی از ویژگیهای مهم برج طغرل، طراحی معماری آن است؛ دیوارهای آجری ضخیم، کنگرههای بالای برج و سیستم صوتی طبیعی داخل آن (که باعث بازتاب صدا میشود) نشاندهنده مهارت بالای معماران ایرانی در آن دوره است.
- قلعه گبری، یکی از آثار باستانی مهم و کهن در شهر ری است. این قلعه بیشتر به عنوان بقایای یک دژ دفاعی قدیمی شناخته میشود و به احتمال زیاد ریشه آن به دورههای پیش از اسلام، بهویژه دوران ساسانیان یا حتی پیشتر بازمیگردد. نام "گبری" در گذشته بهطور کلی به بناها یا محلههایی نسبت داده میشد که به زرتشتیان مربوط بودند، به همین دلیل برخی پژوهشگران معتقدند این قلعه ممکن است ارتباطی با سکونت یا فعالیتهای زرتشتیان در ری باستان داشته باشد.از نظر معماری، قلعه گبری بیشتر شامل دیوارهای ضخیم خشتی و سنگی بوده که برای دفاع و حفاظت از شهر یا منطقه اطراف ساخته شده است. امروزه بخش زیادی از آن تخریب شده، اما بقایای آن هنوز در تپههای تاریخی ری قابل مشاهده است.
- آرامگاه ابن بابویه، قبرستان تاریخی و آرامگاه شخصیتهای مهم معاصر ایران. این آرامگاه در ابتدا با دفن محمد بن بابویه قمی (معروف به شیخ صدوق) شکل گرفت و به همین دلیل به "ابن بابویه" شهرت یافته است. این مکان در طول زمان به یکی از آرامستانهای مهم تهران و ری تبدیل شد و بسیاری از شخصیتهای برجسته ایران در آن دفن شدهاند؛ از جمله علما، سیاستمداران، ادیبان و هنرمندان. از نظر فرهنگی، ابن بابویه فقط یک قبرستان نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی ایران محسوب میشود و نشاندهنده پیوند عمیق شهر ری با تاریخ علمی و مذهبی کشور است. امروزه این مکان علاوه بر جنبه زیارتی، به عنوان یک اثر تاریخی و گردشگری نیز شناخته میشود و بازدیدکنندگان زیادی برای دیدن آرامگاهها و فضای تاریخی آن به ری میروند.
امروز ری دیگر آن ابرشهر تاریخی گذشته نیست، اما هنوز یکی از مهمترین نقاط برای شناخت تاریخ ایران، ایرانِ پیش از اسلام و همچنین تمدن اسلامی ایران به شمار میرود. امروزه ری عملاً به محدوده شهری تهران متصل شده و به نام "شهرری" شناخته میشود. در واقع، اگر تهران پایتخت سیاسی امروز ایران باشد، ری را میتوان یکی از ریشههای تاریخی و تمدنی ایران مرکزی دانست.