هرچند دعا گاه در قالب شعر نیز بیان میشود، اما اساساً به نثر شفاهی تعلق دارد. دعا همچون دیگر گونههای ادبی، وظیفه، ساختار و ویژگیهای خاص خود را دارد.
انواع دعا
ساختار دعا معمولاً از سه بخش تشکیل میشود: آغاز، که بیشتر با خطاب به خداوند همراه است؛ مانند «الهی آمین» یا «پروردگارا». سپس آرزو، خواسته و درخواست بیان میشود و در پایان عباراتی چون «آمین» یا «اللهاکبر» ذکر میگردد. همچنین در بخش درخواستها و آرزوهای دعا، یاد و توصیف خداوند و پیامبر، دیگر پیامبران، چهار یار، خویشان پیامبر، امامان و برخی چهرههای اسطورهای نیز جایگاه ویژهای دارند.
امین در روزگار تاجیکان
تاجیکان معمولاً پس از صرف غذا «آمین» میگویند و دست بر چهره میکشند. برای نمونه:
«آمین. سپاس نعمت، دفع بلا، فرجام کار به خیر. فاتحه برای کسانی که رنج کشیدهاند، این خوراک را بخورید و باز هم نصیبتان شود. خداوند پاک، خواجه خضر نظر کند. بابای دهقان نظر کند، سفرهتان پربرکت و سرشار از فیض گردد. دولتمند و سعادتمند شوید. آمین، اللهاکبر!»
دعای فاتحه
دعاها از نظر هدف، محتوا و موقعیت کاربرد، انواع فراوانی دارند؛ از جمله: دعای فاتحه یا گشایش کار، دعای سر سفره، دعای سفر، دعاهای ویژه آیینها و مراسم، دعای ختم قرآن، دعای پس از نماز، دعای تبریک، دعای خیر برای ارواح درگذشتگان، دعاهای درمانی، دعای پیش از خواب، نوشباد و جز آن.
نثر مسجع نمک دعا
یکی از ویژگیهای هنری دعاها، مسجع بودن زبان آنهاست. سجع در نثر همانند قافیه در شعر عمل میکند؛ به متن آهنگ میبخشد و بیان را دلنشین و لطیف میسازد. از سوی دیگر، قافیهها مرز جملهها و عبارتهای کوتاه را مشخص میکنند و نقش تأکیدی دارند. گوینده واژههای همقافیه را با آهنگ و تأکید بیشتری بر زبان میآورد تا توجه شنوندگان را جلب کند و خواستهها و آرزوها را یکبهیک بیان نماید.
وجود سجع در دعاهای منثور، نشاندهنده ذوق زیباییپسندی، سخنآرایی و شیرینگویی مردم است و از تأثیرپذیری آن از ادبیات مکتوب و شفاهی منظوم حکایت دارد. از صنایع ادبی نیز توصیف، تضاد، تلمیح و مجاز بهعنوان ابزارهای تصویرپردازی هنری در دعاها کاربرد فراوان دارند و دعا را بهعنوان گونهای از کلام ادبی معرفی میکنند.
نمونههای دعاهای منظوم نیز در میان مردم تاجیک کم نیست. این دعاها از نظر قالب و قافیهبندی به انواعی چون مثنوی، قطعه و غزل شباهت دارند:
ای بار خدای پرعنایت،
پاکیزه کریم و بینهایت،
ما غایب خود به تو سپردیم،
تو بازرسان به ما سلامت.
انت ربی ، انت مولایی،
به سفر میرود، چه فرمایی؟
رفتنش به سفر مبارک باد،
که سلامت رود و بازآید.
از نظر حجم نیز دعاها شکلهای کوتاهتری دارند که تنها در یک جمله بیان میشوند و به بخش امثال و حکم و سخنان کوتاه فولکلور تعلق دارند. برای نمونه:
الهی هزار ساله شوی!
خاک برداری و زر شود!
هزار رحمت بر کسی که تو را بزرگ کرده است!
در کنار اینها، دعاهای کوتاه اما با معنای منفی نیز در گفتار مردم تاجیک بسیار رایجاند که برخی مردمشناسان آنها را «نفرین» مینامند. مانند:
الهی خانه دشمن بسوزد!
نامت از جهان محو شود!
لعنت بر پدرت!