میرسعید رحمانآف
کارمند عالی فرهنگ / پژوهشگر ارشد در دپارتمان جنوبشرق آسیا، مؤسسه مطالعات مسائل آسیایی و اروپایی، آکادمی ملی علوم تاجیکستان (AMIT)
تاجیکستان معاصر با کسب استقلال و ایجاد مکتب صلح و سازندگی، تحت رهبری رئیسجمهور کشور، امامعلی رحمان، توانسته است روابطی چندجانبه و گسترده با کشورهای جهان، بهویژه در قالب سازمانها و مجامع منطقهای و فرامنطقهای، برقرار کرده و تداوم بخشد. این کشور بهعنوان یکی از دولتهای فعال و پیشرو در عرصه بینالمللی، بهطور مستمر با تهدیدها و چالشهای معاصر مقابله کرده و در تأمین امنیت منطقهای و جهانی نقشی مهم ایفا میکند.
از نخستین سالهای استقلال، آسیای مرکزی روابطی نزدیک و سازنده با منطقه آسیای جنوبی برقرار کرده است. پیوندهای مشترک ادبی، فرهنگی، زبانی و تاریخی، همراه با پروژهها و برنامههای مشترک برای توسعه و بهرهبرداری از ظرفیتهای عظیم طبیعی، سبب شده است که این مناطق از طریق ابتکارات سازنده خود، نقشی راهبردی در حل مسائل مختلف جهانی ایفا کنند.
در این زمینه، تاجیکستان از جمله کشورهایی است که با تمامی کشورهای جهان، بهویژه کشورهای آسیایی، روابط دیپلماتیک و نزدیکی جغرافیایی دارد و بهطور فعال در نشستها و اجلاسهای سازمانهای منطقهای شرکت میکند. افزون بر این، فرهنگ یکی از ابعاد اصلی روابط خارجی این کشور محسوب میشود و بستری مستحکم برای توسعه دیپلماسی فرهنگی یا مردمی میان ملتها فراهم میآورد. بر همین اساس، توسعه فرهنگ، هنر و صنایع دستی تاجیکستان در چارچوب سازمانها و مجامع منطقهای و فرامنطقهای، بهویژه سازمان همکاری اقتصادی (ECO) و سازمان همکاری شانگهای (SCO)، با کشورهای منطقه از جمله پاکستان و ایران با موفقیت دنبال شده است. روابط دیپلماتیک میان تاجیکستان و ایران در ۹ ژانویه ۱۹۹۲ برقرار شد و با افتتاح سفارتخانهها در دوشنبه و تهران آغاز گردید.
در همین راستا، تاجیکستان با پاکستان نیز از نزدیکی جغرافیایی برخوردار است. روابط دیپلماتیک میان دو کشور در ۶ ژوئن ۱۹۹۲ برقرار شد و سفارت پاکستان در دوشنبه در سال ۱۹۹۳ افتتاح گردید. ایران و پاکستان از نخستین کشورهایی بودند که استقلال تاجیکستان را به رسمیت شناختند. در نتیجه، هر سه کشور بهعنوان اعضای فعال سازمان ملل متحد، روابط خود را در ابعاد مختلف، بهویژه در حوزه توسعه ژئوفرهنگی، در چارچوب سازمانهای منطقهای، بهخصوص سازمان همکاری شانگهای و اکو، گسترش دادهاند. تاجیکستان از اعضای مؤسس و فعال سازمان همکاری شانگهای است و با عضویت پاکستان در سال ۲۰۱۷ و ایران در سال ۲۰۲۱، روابط میان این کشورها بیش از پیش تقویت شده است. شایان ذکر است که ایران در سال ۲۰۰۵ بهعنوان عضو ناظر در سازمان همکاری شانگهای پذیرفته شد و در اجلاس رسمی این سازمان در دوشنبه در سال ۲۰۲۱ به عضویت کامل درآمد.
در این چارچوب، به ابتکار کشورهای عضو، مرکز دوستی تأسیس شده است که بستری برای توسعه دیپلماسی فرهنگی فراهم میکند. مراکز دوستی و همکاری سازمان همکاری شانگهای در شهرهای دوشنبه و اسلامآباد نیز فعالیت میکنند و از طریق برنامههای متنوع فرهنگی و هنری، میزگردها، کنفرانسها و سایر رویدادهای علمی، دیپلماسی ژئوفرهنگی میان این کشورها را تقویت مینمایند. هدف اصلی این مراکز، ارائه اطلاعات درباره تاریخ سازمان همکاری شانگهای و کشورهای عضو آن است.
سازمان همکاری اقتصادی (اکو) به ابتکار ایران، پاکستان و ترکیه و پس از امضای پیمان ازمیر تأسیس شد. در سال ۱۹۹۲، تاجیکستان به همراه افغانستان، قزاقستان، قرقیزستان، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و ازبکستان به عضویت این سازمان درآمد. مقر این سازمان منطقهای در تهران قرار دارد و نقش مهمی در توسعه حوزههای مختلف، بهویژه پیشرفت ژئوفرهنگی کشورهای عضو، ایفا میکند.
شایان ذکر است که فرهنگ، بنیان اساسی شیوه زندگی انسان است و پیوندی ناگسستنی با تاریخ بشر دارد. فرهنگ همگام با رشد آگاهی و معنویت انسانی گسترش یافته و تکامل مییابد. این پدیده آفریده خود انسان است؛ بهگونهای که انسانها نهتنها نیازها و بقای خود را از طریق آن تأمین میکنند، بلکه محیط طبیعی و اجتماعی خود را نیز دگرگون ساخته و در این فرایند، خود را نیز متحول میکنند. در سراسر تاریخ بشر، فرهنگ تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی را دربر گرفته و متناسب با سطح پیشرفت و توان خلاقانه انسان رشد کرده است.
رئیسجمهور محترم تاجیکستان، امامعلی رحمان، همواره در سخنرانیها و دیدارهای خود تأکید میکند که فرهنگ جوهره هر ملت است؛ ازاینرو باید از تمامی ظرفیتهای موجود برای توسعه فرهنگ ملی و حفظ میراث ملی، سنتها، آدابورسوم و ارزشها استفاده شود. در واقع، احیای میراث معنوی نیاکان، حفاظت از آثار تاریخی، ترویج فرهنگ ملی و جهانیسازی آیینها و جشنهای سنتی، از مهمترین اقدامات بشردوستانه بهشمار میروند.
روابط فرهنگی و آموزشی از عوامل مهم تقویت همکاریهای چندجانبه محسوب میشوند و برگزاری روزهای فرهنگی میان کشورهای عضو، از جمله تاجیکستان، پاکستان و ایران، زمینههای توسعه ژئوفرهنگی را گسترش میدهد. در مارس ۲۰۱۷ و در جریان سیزدهمین اجلاس سران کشورهای عضو اکو در اسلامآباد، سند «چشمانداز اکو ۲۰۲۵» به تصویب رسید.
در این چارچوب، وضعیت کنونی و چشمانداز تقویت روابط میان تاجیکستان، ایران و پاکستان بهعنوان شرکای توسعه، دوستی و تفاهم متقابل مورد بررسی قرار گرفت. گسترش روابط و همگرایی منطقهای در حوزههای اقتصادی، تجاری، فرهنگی و هنری از مهمترین موضوعات مطرحشده بود که در راستای «استراتژی توسعه ملی جمهوری تاجیکستان تا سال ۲۰۳۰» دنبال میشود.
در دسامبر ۲۰۲۴، سراجالدین مهرالدین، وزیر امور خارجه تاجیکستان، در بیستوهشتمین نشست دو روزه شورای وزیران امور خارجه کشورهای عضو اکو در ایران شرکت کرد. در حضور نماینده پاکستان، راههای گسترش همکاریها و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت.
بر اساس منابع موجود، مؤسسه فرهنگی اکو (ECI) به ابتکار سازمان همکاری اقتصادی تأسیس شد و ظرفیتهای گستردهای را برای تقویت و توسعه همکاریهای فرهنگی و هنری میان کشورهای عضو، بهویژه ایران، تاجیکستان و پاکستان، فراهم ساخت. احیا و تأسیس این نهاد فرهنگی در ماده دوم پیمان ازمیر پیشبینی شده است که هدف آن «تقویت پیوندهای فرهنگی و روابط معنوی و برادرانه میان ملتهای کشورهای عضو از طریق مجاری فکری، اجتماعی و فرهنگی» عنوان شده است. فعالیتها و توسعه این مؤسسه در سومین اجلاس سران اکو در روزهای ۱۴ و ۱۵ مارس ۱۹۹۵ در اسلامآباد بررسی شد و شهر تهران بهعنوان مقر آن انتخاب گردید.
مؤسسه فرهنگی اکو بهعنوان نهادی ابتکاردهنده، هماهنگکننده، تأمینکننده مالی و ناظر، فعالیتهای فرهنگی را برای تقویت روابط و همکاری میان مردم منطقه، بهویژه اصحاب رسانه، روشنفکران و هنرمندان، اجرا میکند. مأموریت اصلی آن، تحکیم پیوندها و همکاری متقابل میان جوامع منطقه و گرد هم آوردن رسانهها، نخبگان فکری و جامعه هنری است.
هفتههای فرهنگی کشورهای عضو، از جمله تاجیکستان، ایران و پاکستان، در مناسبتهای مختلف برگزار میشود و در آن دستاوردهای ملی و حضور چهرههای فرهنگی و هنری به نمایش گذاشته میشود. هنرمندان در این رویدادها آثار خود را در حوزههای گوناگون هنرهای تجسمی و نمایشی، از جمله خوشنویسی، نگارگری، نقاشیخط، سفالگری، سوزندوزی پنبهای، قالی و گلیمبافی، شاهنامهخوانی، مولویخوانی، ورزشهای زورخانهای و پهلوانی و همچنین اجرای گروههای موسیقی سنتی ارائه میکنند.
اهداف این مؤسسه شامل انجام پژوهش درباره میراث فرهنگی مشترک کشورهای منطقه برای تقویت درک وحدت ناگسستنی آنها و احیای سنتها، انتشار نتایج پژوهشها بهصورت کتاب، تکنگاشت و نشریات به زبان انگلیسی و زبانهای منطقهای، هماهنگی برنامههای تبادل فرهنگی مانند سفر پژوهشگران، استادان، نویسندگان، هنرمندان، شخصیتهای برجسته، دانشجویان، جوانان و اعضای سازمانهای زنان، تقویت همکاری میان دانشگاهها و سایر نهادهای فرهنگی منطقه، تبادل پژوهشگران حوزه فرهنگ و برگزاری رویدادها و نمایشگاههای آموزشی، ادبی و فرهنگی است که زندگی فرهنگی و اجتماعی ملتهای عضو را بازتاب میدهند.
علاوه بر این، این مؤسسه مسئولیت برگزاری جوایز اکو در حوزههای ادبیات و هنرهای تجسمی را نیز بر عهده دارد. این برنامه هر سال اجرا میشود و آییننامه آن توسط مؤسسه فرهنگی اکو تدوین میگردد.
باید اشاره کرد که مؤسسه فرهنگی اکو با هدف گسترش روابط علمی و فرهنگی میان کشورهای عضو تأسیس شده و به گفته پژوهشگر فرهنگی تاجیک، شاهمنصور شاهمیرزا، تاجیکستان، ایران و پاکستان از اعضای فعال آن بهشمار میروند.
در همین راستا، با همکاری سازمان همکاری اقتصادی، شماره ویژهای از مجله «میراث اکو» به زبان انگلیسی و با تیراژ ۵۰۰ نسخه منتشر شد تا دستاوردها و ظرفیتهای گردشگری شهر دوشنبه و انتخاب آن بهعنوان پایتخت گردشگری منطقه اکو برای سالهای ۲۰۲۰–۲۰۲۱ معرفی شود. این اقدام بستری مناسب برای معرفی تاجیکستان به جامعه جهانی و همچنین توسعه فضای گردشگری منطقهای و تقویت همکاری و دوستی میان ملتهای این کشورها فراهم کرد.
در گامی مهم برای گسترش همکاریهای فرهنگی میان مؤسسه فرهنگی اکو و کشورهای عضو، سعد خان در جریان سفر خود به تاجیکستان در ۵ اوت ۲۰۲۴ با مطلوبهخان ستاریان، وزیر فرهنگ جمهوری تاجیکستان، دیدار کرد که به امضای تفاهمنامهای برای توسعه بیشتر روابط انجامید. همچنین به پیشنهاد رئیس مؤسسه فرهنگی اکو، نمایشگاهی از عکسهای کشورهای عضو اکو در حاشیه نمایشگاه بینالمللی کتاب دوشنبه برگزار شد تا گردشگران بیشتری جذب شوند. هدف اصلی این نمایشگاه، گسترش همکاریهای مشترک هنری و فرهنگی میان کشورهای عضو، از جمله تاجیکستان، پاکستان و ایران بود.
همچنین به ابتکار مؤسسه فرهنگی اکو، مؤسسه مطالعات صلح و دیپلماسی پاکستان با همکاری شورای ملی هنر پاکستان (PNCA) در نیمه نخست ژانویه ۲۰۲۵ نمایشگاهی با عنوان «آرامش بیبدیل خوشنویسی و هنر» برگزار کرد. این نمایشگاه با هدف تجلیل از میراث فرهنگی غنی کشورهای عضو اکو و با حضور دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی افتتاح شد.
در این رویداد، شاهکارهای هنری، گنجینههای خوشنویسی و آثار هنرمندان برجسته کشورهای عضو اکو، از جمله پاکستان، ایران، قزاقستان، جمهوری آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و افغانستان به نمایش درآمد. در مراسم افتتاحیه تأکید شد که تنوع فرهنگی منحصربهفرد منطقه اکو بزرگترین نقطه قوت کشورهای عضو است و بهعنوان پلی ارتباطی میان تمدنها و بنیانی برای صلح، رفاه و احترام متقابل عمل میکند. دکتر فرحت آصف، رئیس مؤسسه مطالعات صلح و دیپلماسی پاکستان، نیز بر ظرفیت تحولآفرین دیپلماسی فرهنگی در ایجاد پل میان ملتها تأکید کرد و گفت: «هنر و فرهنگ ابزارهای بنیادینی برای تقویت گفتوگو، تفاهم متقابل و همکاری میان جوامع گوناگون هستند.»
در ادامه، دکتر سعد خان، رئیس مؤسسه فرهنگی اکو، بر اهمیت معرفی دستاوردهای هنری منطقه تأکید کرد و گفت که این نهاد تقویت پیوندهای فرهنگی میان تاجیکستان، پاکستان، ایران و سایر کشورهای منطقه را در شرایط کنونی ضروری میداند. همچنین رانا احسان افضل خان، هماهنگکننده نخستوزیر پاکستان، اظهار داشت که همگرایی فرهنگی سنگبنای ادغام پایدار منطقهای است و زمینه را برای ادامه گفتوگو و تلاشهای مشترک در جهت حفظ و ترویج میراث مشترک کشورهای عضو اکو فراهم میکند. وی همچنین بر تعهد دولت پاکستان به چشمانداز اکو و نقش این کشور بهعنوان پلی میان آسیای جنوبی و آسیای مرکزی تأکید کرد.
محمد آصف نور، بنیانگذار مؤسسه مطالعات صلح و دیپلماسی پاکستان (گروه دیپلماتیک اینسایت)، نیز بر اهمیت برگزاری چنین رویدادهایی تأکید نمود و به هنر نقاشی برجسته حسن ناصر جامی اشاره کرد که نقش مهمی در ارتقای جایگاه دیپلماسی فرهنگی پاکستان در سطح بینالمللی دارد. در این نمایشگاه، آثار خوشنویسی زیبا و صنایع دستی ظریف از سراسر کشورهای عضو اکو به نمایش درآمد که هر یک بازتابدهنده هویت فرهنگی و میراث ملی کشور خود بودند. هنر خوشنویسی استاد عظیم اقبال نیز در کنار سایر آثار برجسته ارائه شد و ارزشها و سنتهای مشترک میان کشورهای اکو را برجسته ساخت. چنین نمایشگاههایی در تعمیق احترام و قدردانی نسبت به هنر و میراث فرهنگی منطقه اکو بسیار مؤثر ارزیابی میشوند.
بیشتر شرکتکنندگان در این سمینار بر نقش حیاتی تنوع فرهنگی در تقویت وحدت و همگرایی منطقهای تأکید کردند. محور اصلی بحثها، بهرهگیری از میراث فرهنگی غنی منطقه اکو برای گسترش تفاهم متقابل، هماهنگی منطقهای و رفاه مشترک بود.
مجید مشکّی، رایزن فرهنگی سفارت ایران در پاکستان، درباره پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی میان ایران و کشورهای عضو اکو سخن گفت و بر قدرت وحدتبخش هنر، بهویژه خوشنویسی، در پیشبرد گفتوگو و درک متقابل میان فرهنگها تأکید کرد.
دکتر سمینه یاسمین امین، رئیس گروه مطالعات پاکستان، نیز نقش آموزش در ترویج درک فرهنگی را مورد تحلیل قرار داد و بر ضرورت گنجاندن مطالعات فرهنگی در برنامههای آموزشی برای تقویت حس هویت مشترک در نسلهای آینده تأکید نمود.
نویسنده این سطور نیز در این سمینار حضور فعال داشت و دیدگاههایی درباره نقش ژئوفرهنگی تاجیکستان و اهمیت حفظ آثار تاریخی و سنتها بهعنوان میراثی برای نسلهای آینده ارائه کرد. تأکید شد که میراث فرهنگی کشورهای عضو اکو میتواند بنیانی استوار برای ادغام منطقهای فراهم سازد و این میراث نهتنها مایه افتخار، بلکه ابزاری مؤثر برای تقویت صلح، گفتوگو و همکاری میان کشورهای عضو است.
در پایان، کشورهای عضو اکو، از جمله تاجیکستان، پاکستان و ایران، همواره بر توسعه روابط چندجانبه، بهویژه دیپلماسی فرهنگی، تأکید داشته و در روند همگرایی منطقهای و توسعه این سازمان مشارکت فعال دارند. روابط متقابلاً سودمند تاجیکستان با ایران و پاکستان در چارچوب سازمانهای منطقهای، بهویژه سازمان همکاری شانگهای و اکو، از طریق تبادل رهبران، هیئتها و چهرههای ادبی، هنری و فرهنگی، بهطور مستمر در حال گسترش است و مسیر توسعه دیپلماسی عمومی را هموارتر میسازد.
علاوه بر این، این کشورها با بهرهگیری از تجربیات موفق خود در حوزههای صلح، سازندگی، صنعت، سفر، تجارت، گردشگری و توسعه، و همچنین ظرفیتهای زبانی، ادبی، فرهنگی و منابع فراوان، همکاریهای مشترک خود را در چارچوب مجامع و پروژههای یادشده گسترش میدهند. این روند به توسعه حوزههای مختلف، بهویژه عرصه ژئوفرهنگی، کمک کرده و شرایط مناسبی برای ایجاد همکاری و پیشبرد همگرایی منطقهای فراهم میآورد.
در نهایت، تاجیکستان در پرتو خرد، صلح پایدار و امنیت، توانسته است از طریق عناصر و الگوهای مشخصی همچون ترویج فرهنگ، پیشرفت اقتصادی و اجرای پروژهها و برنامههای مؤثر برای مقابله با تهدیدها و چالشهای مشترک، همکاریهای موفقی با کشورهای عضو اکو برقرار کند. این کشور با بهرهگیری از میراث غنی فرهنگی، هنری و تمدنی و نیز اکتشافات تاریخی منحصربهفرد خود، زمینهای مستحکم برای گسترش و تحکیم همگرایی منطقهای و تقویت دیپلماسی عمومی فراهم آورده است.