شیراز یکی از کهنترین و مهمترین شهرهای ایران است که نقش پررنگی در تاریخ، فرهنگ و ادب کشور داشته است. پیشینه سکونت در منطقهٔ شیراز به دو هزار سال پیش از میلاد بازمیگردد. در الواح ایلامی از مکانی با نامی شبیه به "تیرازیس" یا "شیرازیس" یاد شده که برخی پژوهشگران آن را مرتبط با شیراز امروزی میدانند.
نزدیکی شیراز محوطههای مهمی چون تخت جمشید و پاسارگاد قرار دارد که نشاندهنده اهمیت این منطقه در دوران هخامنشیان است، هرچند خود شیراز در آن زمان شهر اصلی نبوده است.
شیراز به شهر شعر، شراب، باغ، نارنج و ترنج، گل و بلبل معروف است. باغ در فرهنگ ایرانیان از جایگاه ویژهای برخوردار است و شیراز از قدیم به داشتن باغهای بسیار و زیبا مشهور بوده است. از مهمترین آنها باغ ارم ، باغ دلگشا و باغ جهان نما را می توان نام برد. این باغها نمونههای شاخص باغ ایرانی هستند که نشاندهنده پیوند طبیعت، معماری و اندیشه ایرانی می باشند.
در دوره ساسانی، منطقه فارس مرکز قدرت سیاسی و مذهبی بود و راههای ارتباطی مهمی از این ناحیه عبور میکرد. پس از ورود اسلام به ایران در قرن ۷ میلادی، شیراز بهتدریج اهمیت یافت. در قرن چهارم هجری و در دوران آلبویه، شیراز به پایتختی انتخاب شد و به یکی از مراکز مهم علمی، فرهنگی و اقتصادی جهان اسلام تبدیل گردید. بسیاری از بناها، کتابخانهها و مراکز علمی در این دوره ساخته شد. در دوران حمله مغول، برخلاف بسیاری از شهرهای ایران، شیراز آسیب کمتری دید. همین امر باعث تداوم حیات فرهنگی شهر شد. در این دوره، شیراز به عنوان شهری امنتر برای علما و شاعران شناخته میشد.
در دوره صفویه، هرچند اصفهان پایتخت بود، اما شیراز همچنان یکی از شهرهای مهم ایران باقی ماند و بهعنوان مرکز ایالت فارس نقش اداری و فرهنگی مهمی داشت.
اما اوج شکوفایی سیاسی شیراز در قرن ۱۸ میلادی و در دوران کریمخان زند بود که شیراز را پایتخت ایران قرار داد، و بناهایی چون: ارگ کریمخان، بازار وکیل، حمام و مسجد وکیل از یادگارهای مهم این دوره می باشند. در دوره قاجار، شیراز پایتخت نبود اما جایگاه فرهنگی خود را حفظ کرد.
شیراز زادگاه زندگی بزرگان ادب فارسی مانند حافظ شیرازی و سعدی شیرازی می باشد و آرامگاه این دو شاعر که نمادی از معماری سنتی و باغ ایرانی است، از مهمترین نمادهای فرهنگی ایران به شمار می روند. اهمیت این دو شاعر برای تمامی جهانیان آشکار است و دیوان حافظ الهامبخش اندیشمندانی چون گوته در غرب شد و آثار سعدی قرنها در مدارس ایران، هند و عثمانی تدریس میشد.
شیراز در تاریخ ایران، جایگاهی یگانه در ادبیات فارسی و عرفان اسلامی، ایرانی دارد؛ بهگونهای که نام این شهر با شعر، عشق، اخلاق و معرفت گره خورده است.
از قرن ششم تا هشتم هجری، شیراز یکی از مهمترین مراکز فرهنگی جهان اسلام بود. آرامش نسبی سیاسی، حمایت حاکمان و وجود مدارس و کتابخانهها، زمینهای مناسب برای رشد شاعران، نویسندگان و عارفان فراهم کرد.
شیراز در سال 2020 در فهرست شهرهای جهانی صنایع دستی قرار گرفت. از صنایع دستی این شهر می توان به معرق کاری، منبتکاری چوب، صنایعدستی سفالی و سرامیکی، کاشی معرق، کاشی هفترنگ، هنرهای فلزی از جمله نقرهکاری و قلمزنی، دستبافتههایی چون گلیم و گبه، نمدمالی، گچبری، گیوهبافی و نیز نگارگری اشاره نمود.
معمولا همه شیراز را با بنای تاریخی تخت جمشید می شناسند. تخت جمشید در حدود ۵۷ کیلومتری شمالشرقی شهر شیراز و در نزدیکی شهر مرودشت قرار دارد. تخت جمشید (پارسه) یکی از مهمترین و نمادینترین آثار تاریخی ایران است . تخت جمشید در دوره هخامنشیان در زمان داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اول ساخته شد. این مجموعه نشاندهندهٔ قدرت سیاسی، نظام اداری پیشرفته و عظمت امپراتوری هخامنشی است که در آن زمان بخش بزرگی از جهان را در بر میگرفت.
یکی از بارزترین ویژگیهای تخت جمشید، وسعت تقریبا ۱۲۵ هزار متر مربعی آن و کتبیهها، نگارهها و آثار باستانی آن است که در کمتر جایی میتوان پیدا کرد. ساخت این بنای عظیم و تاریخی حدودا ۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به دستور داریوش بزرگ آغاز شده بوده است و ۱۵۰ سال (به روایتی دیگر ۱۲۰ سال) طول کشیده تا کار ساخت تمام بخشهای آن به پایان رسد.
تخت جمشید بیشتر کاربرد تشریفاتی داشت و محل برگزاری مراسم مهمی مانند جشن نوروز و پذیرایی از نمایندگان ملتهای مختلف امپراتوری بود. نقشبرجستهها اقوام گوناگون، نشان دهنده اهدا هدایا به پادشاه است که بیانگر سیاست مدارا و همزیستی فرهنگی در حکومت هخامنشی است.
معماری تخت جمشید ترکیبی از هنر و فنون ملل مختلف (ایرانی، بابلی، مصری و یونانی) است، اما هویت کاملاً ایرانی دارد. ستونهای بلند، سرستونهای گاو و شیر، نقشبرجستههای دقیق و نظم هندسی بناها نشاندهندهٔ پیشرفت چشمگیر هنر و مهندسی در ایران باستان است. معماری فوقالعاده این مجموعه نشان از توانایی بسیار بالا و هنر معماران ایرانی داشته است.
کتیبهها و نقشبرجستههای تختجمشید اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ ساختار حکومتی، باورها، پوشش، روابط سیاسی و اجتماعی دوران هخامنشی ارائه میدهند. تخت جمشید امروزه نماد تمدن کهن، وحدت فرهنگی و افتخار ملی ایرانیان است و نقش مهمی در تقویت هویت تاریخی و فرهنگی ایران دارد. به همین دلیل، در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده است. در مجموع، تخت جمشید نهتنها یک بنای تاریخی، بلکه نمایانگر اوج تمدن، فرهنگ و اندیشهٔ سیاسی ایران باستان است.
تخت جمشید بهطور عمده به دلیل حملهٔ اسکندر مقدونی و حوادث پس از آن ویران شد، و مهمترین عامل ویرانی تخت جمشید آتش سوزی گسترده ای است که پس از فتح ایران توسط اسکندر مقدونی رخ داد. اسکندر پس از تصرف تخت جمشید دستور داد که کاخ را به آتش بکشند.
پس از آتشسوزی، تخت جمشید اهمیت سیاسی خود را از دست داد. اشیای ارزشمند آن غارت شد و مجموعه بهتدریج متروک گردید. همچنین فرسایش طبیعی در طول قرنها مانند زلزله ، باد، باران و گذر زمان باعث فرسایش تدریجی سنگها و فرو رختن بخشهایی از بنا شد.
تخت جمشید از بناها، کاخ ها، ستونها و ساختمانهای متعددی ساخته شده بود اما یکی دیگر از شگفتیهای تخت جمشید وجود آبروهای زیرزمینی بود؛ مجاری مخصوصی که در قالب یک شبکه فاضلاب در زیر بناهای مختلف طراحی شده بود تا با هدایت سریع و آسان آب باران از خیابانها و حیاطهای مجموعه، آسیبی به ساختمانهای اصلی نرسد.
از دیگر مجموعه های باستانی می توان به نقش رستم اشاره نمود که در گذشته نام آن سه گنبدان یا دو گنبدان بوده است و در ۶ کیلومتری تخت جمشید قرار دارد، که یادگاری از تمدنهای مختلفی مانند ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان است. از حدود ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد تا ۶۲۵ میلادی، نقش رستم همواره مکانی مهم و پر اهمیت بوده است. در اینجا آرامگاه چهار تن از شاهان هخامنشی، نقش برجستههای متعدد از اتفاقات مهم دوران ساسانیان، بنای کعبه زرتشت و همچنین نقش برجستهای ویران شده از دوره ایلامیان به چشم میخورد.