روایتهای کهن و پیوندهای دیرینه حوزه تمدنی آسیای مرکزی، در ۲۷ سند تاریخی تجلی یافته که بهعنوان میراثی مشترک، بخشهای ارزشمندی از شناسنامه فرهنگی منطقه را بازخوانی میکنند. این گنجینه تاریخی که در سایه تعاملات دیرینه دو ملت ایران و قزاقستان حفظ شده است، در سه محور «مکاتبات دیپلماتیک»، «نقشههای تاریخی» و «گزارشهای کارگزاران»، ابعاد پنهان تاریخ «دشت بزرگ» را روایت میکند.
در بخش مکاتبات، نامههای تائوکخان به شاه سلطان حسین و مکاتبات حکام قزاق با دربار قاجار به زبان فارسی، گواه رسمیت بینالمللی خانات قزاق و ریشههای فرهنگی مشترک میان دو ملت است.
در بُعد جغرافیایی، نقشههای دقیق حوضه سیردریا و فرارود که توسط کاتبان ایرانی ترسیم شدهاند، قلمرو نفوذ قزاقها را با جزئیات کامل نشان میدهند. این نقشهها با ثبت مسیرهای تجاری و فواصل میان شهرهایی چون سایرام، ترکستان و تراز تا خراسان بزرگ به واحد «فرسخ»، ابزاری ارزشمند برای باستانشناسان در شناسایی سکونتگاههای قدیمی با نامهای اصیل فارسی و ترکی جغتایی فراهم آورده است.
بخش سوم این مجموعه شامل گزارشهای مردمشناختی و اقتصادی است که در آن کارگزاران و سیاحان ایرانی با دقت علمی، ساختار قبایلی و نظام عشایری قزاقها را در قرن ۱۸ میلادی توصیف کرده و گزارشهای مفصلی از توان رزمی و شجاعت سوارکاران قزاق، به دربار ایران ارسال نمودهاند؛ همچنین آنها در این نسخ، جزئیات دقیقی از معادن فیروزه، مس، سرب و زغالسنگ قزاقستان ثبت نموده و کیفیت آنها را با معادن مشهور ایران مقایسه کردهاند.
این ۲۷ نسخه از منظر فنی نیز شاهکارهای هنر دیوانی محسوب میشوند؛ آثاری که به زبان فارسی و با خطوط نستعلیق دیوانی و شکسته کتابت شدهاند و بهدلیل وجود مهرهای حکام با کتیبههای هنری و استفاده از کاغذهای دستساز که پس از قرنها همچنان کیفیت خود را حفظ کردهاند، ارزش موزهای والایی دارند.
اهمیت راهبردی این میراث برای قزاقستان در بازخوانی اصیل و همهجانبه از تاریخ ملی نهفته است. درحالیکه دولت قزاقستان در حال تدوین تاریخ هفتجلدی خود است، این نسخهها مستند میکنند که قزاقستان قرنها پیش، جایگاهی محوری و مستقل در سپهر فرهنگی مشترک داشته و پیوندهای عمیقی میان هویت این سرزمین و مفاخری چون ابونصر فارابی و خواجه احمد یسوی برقرار بوده است.
رونمایی و اهدای این آثار تاریخی از سوی ایران در نمایشگاه «تاریخ دشت بزرگ در منابع ایرانی» در شهر آستانه (آذر ۱۴۰۴)، دریچهای نو به سوی پژوهشهای مشترک گشود. این رویداد با تمرکز بر پیشینه کهن ایران و قزاقستان، نشان داد که میراث مکتوب بستری پایدار برای درک متقابل جوامع است و تصویر روشنتری از تعاملات تمدنی این پهنه جغرافیایی در اختیار علاقمندان قرار میدهد.