بیابان قرهقوم (به معنای شن سیاه) یکی از بزرگترین بیابانهای شنی جهان است که حدود ۷۰ درصد از مساحت ترکمنستان را دربر میگیرد. این پهنه عظیم از شمال تا نزدیکی دریاچه آرال و از جنوب تا دامنههای کوهستان کپهداغ امتداد دارد و از شرق به رود آمودریا و از غرب به دریای خزر میرسد.
قرهقوم سرزمینی کمجمعیت، خشک و بادخیز است؛ جایی که در برخی مناطق آن هر ده سال تنها یکبار بارندگی ثبت میشود. تپههای ماسهای، رسهای سختشده و دشتهای نمکی، سیمای اصلی این بیابان را شکل میدهند. با وجود خشکی شدید، این منطقه زیستگاه گونههایی از گیاهان مقاوم و جانوران بیابانی است که خود را با شرایط سخت سازگار کردهاند.
یکی از ویژگیهای مهم این بیابان، کانال بزرگ قرهقوم است؛ سازهای آبی به طول حدود ۸۰۰ کیلومتر که از میان آن عبور میکند و نقش مهمی در کشاورزی ترکمنستان دارد.
دریاچه ساریقمیش؛ آینهای نوظهور در دل بیابان
دریاچه ساریقمیش (Sarygamysh) در مرز ترکمنستان و ازبکستان قرار دارد و یکی از بزرگترین پهنههای آبی منطقه به شمار میرود. این دریاچه در دهههای اخیر، عمدتاً بر اثر ورود آبهای زهکشی کشاورزی و تغییرات هیدرولوژیک منطقه شکل گرفته و امروز به یک اکوسیستم مهم تبدیل شده است.
ساریقمیش با وجود منشأ نسبتاً جدید خود، به زیستگاهی ارزشمند برای پرندگان مهاجر، ماهیان و حیاتوحش بیابانی تبدیل شده است. تضاد چشمگیر میان آبهای آرام دریاچه و خشکی بیپایان قرهقوم، این منطقه را به یکی از منحصربهفردترین چشماندازهای طبیعی آسیای میانه بدل کرده است.
اهمیت گردشگری و محیطزیست
ترکیب بیابان قرهقوم و دریاچه ساریقمیش، مجموعهای کمنظیر از چشماندازهای طبیعی را پدید آورده است؛ از تپههای طلایی و سکوت بیانتها گرفته تا پهنههای آبی که همچون سرابی واقعی در دل کویر میدرخشند. این منطقه ظرفیت بالایی برای اکوتوریسم، پرندهنگری، پژوهشهای زمینشناسی و مطالعات محیطزیستی دارد.
با این حال، تغییرات اقلیمی، برداشت بیرویه آب و فشارهای انسانی، تهدیدهایی جدی برای این اکوسیستمها محسوب میشوند. حفاظت از این پهنهها، نهتنها برای آینده محیطزیست منطقه، بلکه برای حفظ میراث طبیعی آسیای میانه ضروری است.