روز جهانی کتاب و حق مؤلف که بهطور سالانه در 3 اردیبهشت برابر با ۲۳ آوریل گرامی داشته میشود، از نظر پیشینه تاریخی به سنتی دیرینه در کاتالونیای اسپانیا پیوند خورده است.
آیینی که در آن به مناسبت روز «سن ژورژ»، اهدای یک شاخه گل رز در کنار خرید کتاب، پیوندی میان عاطفه و دانایی برقرار میکرد و به عنوان یک نماد فرهنگی مرسوم بود.
یونسکو در سال ۱۹۹۵ با تکیه بر این پیشینه و با هدف جلب توجه جوامع به اهمیت نشر، این روز را در تقویم جهانی ثبت کرد. این نامگذاری فراتر از یک جنبه تشریفاتی، بر دو محور اصلی متمرکز است: نخست، ترویج فرهنگ مطالعه به عنوان ابزاری برای آگاهی عمومی و دوم، تأکید بر ضرورتهای قانونی صیانت از حقوق معنوی پدیدآورندگان. برای نهادهای منطقهای فعال در حوزه فرهنگ، این مناسبت فرصتی جهت بازبینی در وضعیت دسترسی به دانش و بررسی چالشهای سوادآموزی در مناطقی است که دارای پیشینه مکتوب غنی و متون کلاسیک تأثیرگذار بودهاند.
در چارچوب همین سیاستهای جهانی، یونسکو از ابتدای قرن بیست و یکم میلادی، طرح «پایتخت جهانی کتاب» را اجرایی کرد که بر اساس آن، هر ساله شهری بر پایه برنامههای پیشنهادی خود در حوزه نشر، برای یک دوره یکساله برگزیده میشود. در سال ۲۰۲۶ میلادی، شهر «رباط» در مراکش این جایگاه را بر عهده دارد و برنامههای خود را بر محور توسعه صنعت نشر و ترویج مطالعه متمرکز کرده است.
این الگوهای بینالمللی در منطقه اکو نیز به عنوان چارچوبهای الهامبخش برای تقویت جایگاه تولیدات فکری و حمایت از ناشران محلی مورد توجه قرار میگیرند. در این راستا، کشورهای عضو معمولاً در این ایام به بازخوانی تعاملات خود در قالب «دیپلماسی کتاب» پرداخته و موضوعاتی نظیر تبادل امتیاز ترجمه آثار، برپایی محافل نقد تخصصی متون و واکاوی تحولات نوظهور در ساختار صنعت نشر بینالملل را در برنامههای فرهنگی خود میگنجانند.
یکی از جنبههای عملیاتی این همکاریها در سطح کلان، برگزاری اجلاسهای ادواری رؤسای کتابخانههای ملی کشورهای عضو اکو است. این نشستها به عنوان بستری برای تبادل دانش فنی در حوزههای تخصصی نظیر روشهای نوین حفاظت از نسخ خطی، دیجیتالسازی منابع و یکپارچهسازی استانداردهای کتابداری عمل میکنند. واقعیت این است که کتابخانههای ملی در این منطقه، فراتر از نقش سنتی خود به عنوان مخزن کتاب، وظیفه نگهداری از میراث مکتوب و بازشناسی هویتهای فرهنگی را برعهده دارند. در این میان، مؤسسه فرهنگی اکو به عنوان نهاد هماهنگکننده این تعاملات، عمدتاً بر ایجاد بسترهای همافزایی میان این نهادها و اطلاعرسانی جهت بهرهمندی پژوهشگران از منابع مشترک متمرکز است؛ تا از این طریق، فرصتهای گفتگو و تبادل دانش میان جوامع علمی و نخبگان فرهنگی در کشورهای عضو تسهیل گردد.
چشمانداز آینده کتاب در منطقه اکو، تحت تأثیر مستقیم گذار از شیوههای سنتی به ابزارهای نوین قرار دارد. در دوران معاصر، تحول دیجیتال و تغییر در رفتارهای مصرف محتوا، موضوع صیانت از حق مؤلف در فضای مجازی را به یک ضرورت فنی و حقوقی تبدیل کرده است. بررسیها نشان میدهد که تدوین چارچوبهای قانونی برای مالکیت فکری، یکی از متغیرهای اصلی در رشد آفرینشهای فکری و ادبی و بهبود کیفیت تولیدات فرهنگی است. توجه به کتاب به عنوان یک متغیر راهبردی در سیاستگذاریهای فرهنگی، حاکی از این دیدگاه است که ثبات و توسعه جوامع با میزان آگاهی عمومی و دسترسی به اطلاعات معتبر پیوند دارد.
روز جهانی کتاب برای ما فرصتی است تا بار دیگر یادآور شویم که در دنیای پرچالش امروز، کتابخانهها و مراکز نشر، کانونهای اصلی تولید قدرت نرم و پلهای استواری هستند که درک مشترک ملل از جهان هستی را به یکدیگر پیوند داده و ارمغانی از دانایی و صلح را برای نسلهای آینده به میراث میگذارند.