همایش علمی «رابعه بلخی ـ چهره درخشان نظم عهد سامانیان» با حضور جمعی از سفرا، دیپلماتها، رؤسای نهادها و انجمنهای فرهنگی، پژوهشگران برجسته حوزه زبان و ادب فارسی، در تاریخ 4 شهریور 1405 در محل سفارت جمهوری تاجیکستان در تهران برگزار شد تا ابعاد شخصیتی، جایگاه ادبی رابعه بلخی به عنوان نخستین شاعر زن در ادب فارسی و سابقه «رابعهپژوهی» مورد بررسی قرار گیرد.
در افتتاح این همایش، دکتر نظامالدین زاهدی، سفیر تاجیکستان در ایران، ضمن خوشامدگویی به مهمانان، در سخنرانی خود بر روند استقلالسازی در تاجیکستان با هدف حفظ میراث گذشته و بزرگداشت مفاخر ادب تأکید کرد. وی این اقدامات را از ابتکارات رئیسجمهور تاجیکستان برشمرد و به نشر کتابهایی نظیر قرآن کریم و شاهنامه در تیراژ بالا و توزیع میان خانوادههای تاجیک با هدف تقویت هویت ملی و دینی و دوری از خرافات اشاره نمود. سفیر تاجیکستان همچنین توجه به مراکز و مکانهای باستانی و تاریخی مثل ختلان، خجند، کولاب و حصار را در مسیر آگاهکردن مردم و حمایت از سرمایه و میراث ملی برشمرد و پیشنهاد داد که روزی به نام رابعه در تقویم کشورهای فارسیزبان وارد شود و جایزه بینالمللی رابعه نیز برای تجلیل از شاعران زن فارسیزبان راهاندازی گردد تا رابعه به عنوان بخشی از میراث مشترک حوزه تمدنی، فرهنگ را فراتر از مرزهای سیاسی پیوند بزند.
در ادامه، دکتر محمد حسن، رئیس مؤسسه فرهنگی اکو، در سخنرانی خود به تبیین جایگاه رابعه بلخی در گستره فرهنگ و تمدن مشترک پرداخت. وی بر اهمیت بزرگداشت این شاعر برجسته به عنوان بازتابدهنده حوزه تمدنی تأکید کرد و یادآور شد که میراث رابعه، «میراث صداها» است که در گذر تاریخ مکتوب حفظ شده و باید با بازنشر، ترجمه آثار و گسترش همکاری میان نهادهای فرهنگی و کتابخانهها درباره نقش زنان در تاریخ، این میراث ارزشمند را به مخاطبان گستردهتری رساند و میراث مکتوب را مورد توجه قرار داد.
سپس دکتر محمود شالویی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، در سخنرانی خود به موضوع عشق پرداخت و بیان کرد که عشق مساوی با پاکی است و عاشق واقعی باید جان خود را در طبق اخلاص بگذارد؛ چنانکه در دوره سامانیان با شخصیتی چون رابعه در این سرزمین برخورد میکنیم که بالید و جان خویش را تسلیم کرد. وی افزود کسی که عاشق شود و عشقش را پاکیزه و نهان دارد، انسان بیبهره از عشق و به دور از حقیقت آن نخواهد بود.
در بخشهای دیگر این همایش، پروفسور مطلوبه میرزایونس، استاد دانشگاه دولتی خجند تاجیکستان، پیرامون سیر ۷۰ ساله رابعهپژوهی و آثار تالیفشده سخنرانی کرد. همچنین پروفسور بدرالدین مقصوداف، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان، ابیات منسوب به رابعه را تحلیل و بررسی کرد. دکتر مریم حسینی، مدیر گروه ادبیات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، خوانش عرفانی شعر و زندگی رابعه و بازتاب نام او در کهنترین منابع ادبی را بررسی کرد. دکتر روحانگیز کراچی، نویسنده و پژوهشگر شعر زنان ایران، نیز درباره رابعه به عنوان نخستین صدای زنانه و کنشگر در شعر فارسی و چگونگی ماندگاری نام او در حافظه جمعی سخنرانی کرد. در بخش پایانی، شاهمنصور شاهمیرزا، شاعر و پژوهشگر ادبی، مثنوی «رستاخیر واژه» را در بزرگداشت رابعه بلخی قرائت نمود.