نشست فرهنگی «ترکیه»، از مجموعه برنامههای «سلسله نشستهای فرهنگی: معرفی کشورهای عضو اکو»، روز سهشنبه ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ برابر با اول سپتامبر ۲۰۲۶، در مؤسسه فرهنگی اکو در تهران برگزار شد.
در این نشست، دکتر محمد حسن، رئیس مؤسسه فرهنگی اکو؛ پروفسور دکتر حجابی کرلانگیچ، سفیر جمهوری ترکیه در جمهوری اسلامی ایران؛ دکتر زکی ارسلان، رئیس مرکز فرهنگی آتاتورک ترکیه؛ دکتر گوکهان چتینکایا، رایزن فرهنگی و امور رسانهای سفارت جمهوری ترکیه در تهران؛ پروفسور دکتر عدنان کارایسمااوغلو، استاد زبان و ادبیات فارسی در ترکیه؛ پروفسور دکتر گولر دوغان آوربک، استاد دانشگاه مرمره ترکیه؛ و آقای انور یوسوف، پژوهشگر و نویسنده مستقل ازبکستان، حضور داشتند.
هدف این نشست، معرفی ابعاد مختلف فرهنگ و میراث فرهنگی ترکیه و فراهم کردن زمینهای برای شناخت بیشتر پیوندها و اشتراکات فرهنگی میان کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی بود.
تعمیق شناخت فرهنگی، هدف اصلی سلسلهنشستها
دکتر محمد حسن، رئیس مؤسسه فرهنگی اکو، در آغاز برنامه ضمن خیرمقدم به سفیر جمهوری ترکیه، سخنرانان، پژوهشگران و حاضران، درباره اهداف برگزاری سلسله نشستهای فرهنگی معرفی کشورهای عضو اکو صحبت کرد.
او با اشاره به اینکه کشورهای عضو اکو پیشتر نیز از طریق روابط تاریخی و دیپلماتیک شناختی از یکدیگر داشتهاند، خاطرنشان کرد هدف این مجموعه نشستها، تعمیق این شناخت و فراتر رفتن از آشناییهای معمول دیپلماتیک و تاریخی است. به گفته او، مؤسسه فرهنگی اکو در این برنامهها میکوشد فرهنگ کشورهای عضو را در تنوع، سرزندگی و جلوههای معاصر آن بازشناسی کند و فرصتهایی برای پیوند عمیقتر ملتهای منطقه فراهم آورد.
حسن در ادامه، ترکیه را نمونهای قابلتوجه از پویایی و تکامل فرهنگها دانست و با اشاره به تاریخ فرهنگی آناتولی، از حضور و تأثیر لایههای مختلف تمدنی در شکلگیری فرهنگ امروز ترکیه سخن گفت. به گفته او، آناتولی طی هزاران سال محل تلاقی تمدنهای گوناگون بوده و فرهنگ امروز ترکیه میراثدار تمدنها و سنتهای متعددی از جمله هیتیها، فریگیها، لیدیها، جهان یونانی و هلنیستی، روم و بیزانس، سلجوقیان و سپس امپراتوری عثمانی است. اهمیت این روند تاریخی، از دید او، در آن است که این سنتها تنها در کنار یکدیگر قرار نگرفتند، بلکه در تعامل با هم به شکلگیری جلوههای فرهنگی جدید انجامیدند.
رئیس مؤسسه فرهنگی اکو همچنین بر اهمیت تنوع فرهنگی، تعامل و گشودگی در شکلگیری پویایی فرهنگی منطقه تأکید کرد و افزود هدف مؤسسه، ایجاد یکدستی فرهنگی نیست، بلکه کشف، ثبت و پاسداشت پیوندهایی است که میان ملتهای منطقه وجود دارد. او گستره این پهنه فرهنگی را از آناتولی تا آسیای مرکزی، فلات ایران، قفقاز، افغانستان و پاکستان دانست و گفت شناخت مسیرهای فرهنگی یکدیگر میتواند به درک بهتر تاریخ مشترک و ترسیم آیندهای مشترک کمک کند.
حسن در بخش دیگری از سخنانش، فرهنگ ترکیه را چینهای از لایههای فرهنگی توصیف کرد که طی قرنها به دست مردمان، سنتها، ادیان، زبانها و اندیشههای گوناگون شکل گرفته است و توانایی این فرهنگ در جذب، انطباق و آفرینش صورتهای تازه را یکی از نقاط قوت اصلی آن دانست؛ ویژگیای که به گفته او در معماری، موسیقی، ادبیات، آشپزی، صنایعدستی، شهرها و زندگی روزمره ترکیه قابل مشاهده است.
او افزود تأثیرات فرهنگی ترک و عثمانی از مرزهای آناتولی فراتر رفته و در سراسر منطقه اکو، از آسیای مرکزی و قفقاز تا ایران، افغانستان و پاکستان، ردپایی برجای گذاشته است. حسن با اشاره به پیوندهای تاریخی میان آناتولی و ترکزبانان آسیای مرکزی گفت طی قرون متمادی، مسیرهای ارتباطی میان آسیای مرکزی، ایران و آناتولی بستر جابهجایی مردمان، دانشمندان، شاعران، صنعتگران و اندیشهها بوده و تجربه سلجوقی نمونهای از پیوند میان جهان ترک آسیای مرکزی، حوزه فرهنگی ایران و آناتولی است. به گفته او، امپراتوری عثمانی نیز بعدها به یکی دیگر از کانونهای مهمی تبدیل شد که در آن سنتهای ادبی، هنری و معماری ترکی با فرهنگهای منطقهای وسیعتر تعامل داشت.
رئیس مؤسسه فرهنگی اکو همچنین جهان ترک را از ترکیه تا آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان، جلوههای گوناگونی از یک میراث مشترک ترکی دانست که همزمان با سنتهای فارسی، عربی، اسلامی، روسی، چینی، قفقازی و بسیاری سنتهای دیگر منطقه اوراسیا نیز در تعامل بوده است. او تصریح کرد مؤسسه فرهنگی اکو میکوشد در سلسلهنشستهای معرفی کشورهای عضو، نهتنها بناها و دستاوردهای تاریخی، بلکه فرهنگ زنده مردمان -موسیقی، ادبیات، سنتها، خلاقیت و جلوههای معاصر فرهنگی آنان- را نیز به معرض دید بگذارد.
سفیر ترکیه: اشتراکات فرهنگی، زمینهساز نزدیکی جوامع منطقه
پروفسور دکتر حجابی کرلانگیچ، سفیر جمهوری ترکیه در جمهوری اسلامی ایران، در بخش دیگری از نشست درباره اهمیت پاسداشت و معرفی فرهنگ کشورها صحبت کرد. او بر نقش معرفی فرهنگی در شناخت بهتر ملتها تأکید و توجه به اشتراکات فرهنگی را یکی از زمینههای مهم برای نزدیکتر شدن جوامع منطقه عنوان کرد.
حافظه فرهنگی ترکیه؛ روایت گوکهان چتینکایا از میراثی چندلایه
دکتر گوکهان چتینکایا، رایزن فرهنگی و امور رسانهای سفارت جمهوری ترکیه در تهران، در سخنرانی خود با عنوان «حافظه فرهنگی ترکیه»، این حافظه را گنجینهای کمنظیر برخاسته از تاریخی ریشهدار، میراث تمدنی چندلایه و تنوع فرهنگی این سرزمین توصیف کرد که به گفته او، بهواسطه میراث ملموس و ناملموس خود، یکی از مهمترین حاملان حافظه تاریخی و فرهنگی جوامع انسانی به شمار میرود.
او با استناد به سخن شاعر یحیی کمال بیاتلی -«آیندهای که ریشه در گذشته دارد»- این عبارت را یکی از گویاترین توصیفها از هویت فرهنگی ترکیه دانست؛ نگرشی که نه حسرت بازگشت به گذشته دارد و نه آیندهای بریده از گذشته، بلکه از گذشته نیرو میگیرد و آن را به آینده منتقل میکند.
چتینکایا در ادامه به سیر تاریخی شکلگیری فرهنگ ترک پرداخت و از جوامع نخستین ترک در آسیای مرکزی سخن گفت که با نظام سازماندهی، سنت دولتداری، ساختار حقوقی، توان نظامی و فرهنگ شفاهی غنی خود، بنیانهای تمدنی ویژهای پدید آوردند. او گفت این میراث با پذیرش اسلام از سوی ترکان و بهویژه در دوران سلجوقیان بزرگ، در علم، هنر و معماری به شکوفایی رسید و ترکان از این پس تنها بخشی از تمدن اسلامی نبودند، بلکه در گسترش و انتقال آن به سرزمینهای دیگر نیز نقشآفرین شدند.
به گفته او، پیروزی ملازگرد در سال ۱۰۷۱ میلادی صرفاً یک پیروزی نظامی نبود، بلکه آناتولی را به عرصهای بدل کرد که در آن تجربه دولتداری آسیای مرکزی با سنت علمی و هنری تمدن اسلامی درآمیخت و یکی از مهمترین حوزههای فرهنگی جهان اسلام را پدید آورد. حیات شهری شکلگرفته در دوره سلجوقیان آناتولی، به گفته چتینکایا، در دوران عثمانی به بلوغ رسید و در دوره جمهوری نیز از طریق نهادهای نوین حفظ و به نسلهای بعد منتقل شد.
او تأکید کرد آنچه امروز «ترکیه» خوانده میشود، محصول یک دوره یا جغرافیای محدود نیست، بلکه حاصل تلاقی میراث ملتها و تمدنهای گوناگون از آسیای مرکزی تا بالکان است که در آناتولی به هم رسیدهاند؛ سرزمینی که در آن تفاوتها نه عامل جدایی، بلکه سرچشمه غنای تمدنی بودهاند. به گفته او، تمدنهای متعددی از هیتیها و روم و بیزانس گرفته تا سلجوقیان و عثمانیان در این سرزمین اثر برجای گذاشتهاند و این دورههای گوناگون، نه با حذف یکدیگر بلکه غالباً با تأثیر و تعامل متقابل، غنای فرهنگی امروز ترکیه را رقم زدهاند.
رایزن فرهنگی سفارت ترکیه با اشاره به سخن نویسنده احمد حمدی تانپینار -«با تداوم، دگرگون شدن؛ و با دگرگونی، تداوم یافتن»- گفت این نگرش را میتوان در شهرها، معماری، موسیقی، ادبیات، هنرهای سنتی و فرهنگ غذای ترکیه مشاهده کرد. او در همین چارچوب به چند شهر آناتولی اشاره کرد: استانبول بهعنوان محل تداوم تمدنهای روم، بیزانس و عثمانی؛ قونیه بهعنوان نماد عرفان؛ آنکارا بهعنوان نماد آرمان نوسازی جمهوری؛ ماردین بهعنوان جلوهای از تنوع فرهنگی؛ و شانلیاورفا با میراثی که از گوبکلیتپه تا حران را دربرمیگیرد و یکی از ایستگاههای مهم تاریخ تمدن بشری به شمار میآید. طبیعت دریای سیاه و میراث سواحل اژه و مدیترانه را نیز از دیگر جلوههای این تلاقی تاریخ و طبیعت دانست.
چتینکایا با اشاره به بیتی از یونس امره درباره دوستی و مهربانی میان انسانها، عشق به انسان، مدارا و غنای معنوی را از ارکان اصلی هویت فرهنگی ترکیه برشمرد که جلوههای آن را میتوان در استکان چایخانههای محلی، سفرههای روستایی و سنت مهماننوازی مردم مشاهده کرد. او همچنین معماری آناتولی، موسیقی سنتی ترکی -از آثار ایتری و ددهافندی تا آیینهای مولویه و ترانههای محلی بوزلاق و هوران- و هنرهای سنتی همچون خوشنویسی، ابرو، تذهیب، نگارگری، کاشیکاری، مسگری و بافت قالی و گلیم را از حاملان اصلی این حافظه فرهنگی دانست.
او آشپزی ترکیه را نیز سنتی غنی برخاسته از تعامل فرهنگها و جغرافیاهای گوناگون توصیف کرد که از غذاهای روغنزیتونی و انواع کباب تا باقلوا و خوراکهای دریای سیاه و اژه را دربرمیگیرد؛ میراثی که با عضویت شهرهای غازیآنتپ و هاتای در شبکه شهرهای خلاق یونسکو در سطح بینالمللی نیز به رسمیت شناخته شده است.
چتینکایا در بخش پایانی سخنانش با اشاره به ثبت ۲۲ اثر ترکیه در فهرست میراث جهانی یونسکو و ۳۰ عنصر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس، این سرمایه فرهنگی را بخشی جداییناپذیر از میراث مشترک بشریت دانست. او پاسداری از این حافظه فرهنگی و انتقال آن به نسلهای آینده را یکی از مهمترین مسئولیتهای جمهوری ترکیه خواند و به کاوشهای باستانشناختی، موزهها، کتابخانهها، پژوهشهای نسخ خطی و طرحهای میراث فرهنگی دیجیتال در سراسر ترکیه بهعنوان نمونههایی از این تلاش اشاره کرد.
او در پایان تأکید کرد بخش مهمی از میراث فرهنگی ناملموس ترکیه با میراث فرهنگی کشورهای عضو مؤسسه فرهنگی اکو مشترک است و پاسداری از این میراث مشترک میتواند به گسترش همکاریهای فرهنگی میان کشورهای عضو یاری رساند. چتینکایا سخنان خود را با نقلقولی از مصطفی کمال آتاترک، بنیانگذار جمهوری ترکیه، به پایان برد: «پایه و اساس جمهوری ترکیه، فرهنگ است».
پروژههای مرکز فرهنگی آتاتورک؛ از داستانهای ترکی تا هویت پوشش
دانشیار دکتر زکی ارسلان، رئیس مرکز فرهنگی آتاتورک ترکیه، فعالیتها و پروژههای این مرکز را معرفی کرد. او از برگزاری سمپوزیومها، کنگرهها، کارگاهها و نشستهای تخصصی ملی و بینالمللی بهعنوان بخشی از فعالیتهای این نهاد یاد کرد و گفت مرکز فرهنگی آتاتورک تاکنون ۱۰ دوره کنگره بینالمللی فرهنگ ترک را برگزار کرده است.
او همچنین به پروژههای علمی و نوآورانه مرکز اشاره کرد، از جمله معرفی آثار و اندیشه شخصیتهای برجسته ترک و ترجمه و انتشار بینالمللی این آثار. یکی دیگر از موضوعات مطرحشده، گردآوری داستانهای ترکی از دوره پیش از اسلام تا امروز در پایگاه اطلاعاتی masal.gov.tr بود. در همین راستا، ارسلان پروژه «ماسال، ماسال، ترکیه» را معرفی کرد که در قالب یک اپلیکیشن تلفن همراه، این داستانها را در اختیار مخاطبان قرار میدهد؛ داستانهایی که به هشت زبان ترجمه شدهاند و اپلیکیشن مربوطه در بیش از ۱۵۰ کشور جهان دانلود شده است.
به گفته او، در قالب پروژه «ماسال، ماسال، دنیای ترک»، داستانهای جمهوری آذربایجان نیز با همکاری سفارت این کشور به این مجموعه افزوده شده و همکاری با قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و قرقیزستان نیز در این زمینه ادامه خواهد داشت. ارسلان در پایان سخنانش به پروژههای دیجیتال مرکز در زمینه هویت پوشش ترک، تاریخ هنر و اسطورهشناسی ترکیه، و نیز پروژهای درباره فرهنگ آشپزی ترکیه و تأثیر آن بر فرهنگ آشپزی جهان اشاره کرد.
نسخههای خطی؛ حافظهی مکتوب مشترک
پروفسور دکتر گولر دوغان آوربک، استاد دانشگاه مرمره ترکیه، در بخش دیگری از نشست، نقش میراث فرهنگی در حفاظت از حافظه مشترک را محور سخنان خود قرار داد و بر مجموعه آثار و نسخههای خطی در ترکیه تمرکز کرد.
او به پیدایش و گسترش سنت نسخههای خطی اسلامی پرداخت و توضیح داد فعالیتهای مرتبط با حفظ، فهم و تبیین قرآن کریم در سرزمینهای اسلامی، به شکلگیری و گسترش سنت نسخهنویسی و کتابت انجامید. این سنت، به گفته آوربک، در حوزههایی چون کاغذ، جلدسازی، خوشنویسی، تذهیب و تصویرگری نیز توسعه یافت و میراث ارزشمندی برجای گذاشت؛ میراثی که هزاران نسخه خطی در مجموعههای رسمی و خصوصی ترکیه از آن حکایت دارد.
او در ادامه به روند تاریخی فهرستبرداری و ثبت نسخههای خطی در ترکیه پرداخت و از پروژه «فهرست جامع نسخههای خطی ترکیه» (TÜYATOK) و تأسیس مؤسسه نسخههای خطی ترکیه در سال ۲۰۱۰ بهعنوان مراحل مهم این روند نام برد. این مؤسسه وظایفی همچون فهرستنگاری، دیجیتالسازی و انتشار آثار را دنبال میکند و در سال ۲۰۲۳ دادههای حاصل از یک قرن فعالیت فهرستنگاری را از طریق یک پورتال در اختیار جهانیان قرار داده است.
آوربک بر ضرورت تکمیل فهرستهای نسخههای خطی و دسترسی به اطلاعات این مجموعهها تأکید کرد و پیشنهاد داد پورتالی مرکزی با قابلیت اتصال به پایگاههای داده کشورهای مختلف ایجاد شود؛ اقدامی که از نظر او میتواند در ترسیم حافظه مشترک فکری جوامع مسلمان و جایگاه آنان در هنر، علم و فرهنگ مؤثر باشد. او دیجیتالسازی و در دسترس قرار دادن نسخههای خطی برای عموم را از روشهای مناسب حفاظت از این آثار دانست و همچنین بر ضرورت نگهداری نسخههای خطی در محل اصلی و جلوگیری از خروج غیرقانونی آنها تأکید کرد.
ملانصرالدین، نمادی از میراث مشترک منطقه
آقای انور یوسوف، پژوهشگر و نویسنده مستقل ازبکستان، در ادامه نشست درباره جایگاه میراث فرهنگی مشترک در منطقه اکو صحبت کرد. او با اشاره به مأموریت سازمان همکاری اقتصادی و مؤسسه فرهنگی اکو، یادآور شد پیوند میان کشورهای منطقه تنها به همکاریهای اقتصادی محدود نمیشود، بلکه تاریخ، فرهنگ و میراث فرهنگی مشترک نیز از عناصر مهم این ارتباط هستند.
یوسوف، ملانصرالدین را یکی از نمونههای مهم میراث فرهنگی مشترک منطقه دانست؛ شخصیتی که در کشورهای مختلف با نامهای متفاوت شناخته میشود: «نصرالدین هوجا» در ترکیه، «ملا نصرالدین» در جمهوری آذربایجان، «نصرالدین افندی» در بسیاری از مناطق آسیای مرکزی، و در ایران با «ملامشفق» پیوند خورده است.
او با مروری بر روایتهای تاریخی و محلی مرتبط با این شخصیت، توضیح داد در آسیای مرکزی بسیاری او را اهل بخارا میدانند، در حالی که در آناتولی او را شخصیتی تاریخی متعلق به دوره سلجوقیان میشناسند. نخستین منابع مکتوب درباره ملانصرالدین به قرن سیزدهم میلادی بازمیگردد.
یوسوف همچنین به پیوند این میراث با دو شهر بخارا و آقشهر اشاره کرد: در سال ۱۹۷۰ مجسمهای از ملانصرالدین در بخارا نصب شد و هر سال جشنواره ملانصرالدین در این شهر برگزار میشود؛ در ترکیه نیز جشنواره بینالمللی ملانصرالدین در آقشهر برپا میشود. به گفته او، بخارا و آقشهر هر دو از شهرهایی هستند که بخشی از این میراث مشترک را حفظ کردهاند و میتوانند نمونهای از میراث فرهنگی مشترک منطقه اکو باشند.
جمعبندی: تنوع فرهنگی، بستری برای پیوند نه فاصله
نشست فرهنگی «معرفی ترکیه» در مؤسسه فرهنگی اکو، دیدگاههای متنوعی درباره فرهنگ، تاریخ، میراث مکتوب و عناصر فرهنگی مشترک میان کشورهای منطقه را در کنار هم قرار داد. بر پایه آنچه در این نشست مطرح شد، تنوع فرهنگی نهتنها مانعی برای پیوند میان ملتها نیست، بلکه میتواند زمینهساز شناختی عمیقتر و غنیتر شدن روابط فرهنگی باشد.
معرفی فرهنگ ترکیه در همین چارچوب، فرصتی برای توجه به مسیرهای تاریخی و فرهنگی مشترک میان آناتولی و دیگر بخشهای حوزه تمدنی اکو فراهم کرد. در پایان این برنامه که با مدیریت دکتر احمد آکالین، دستیار مدیر مؤسسه فرهنگی اکو، برگزار شد، بر اهمیت شناخت و پاسداشت میراث فرهنگی، توجه به عناصر مشترک میان ملتهای منطقه و تداوم گفتوگوهای فرهنگی میان کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی تأکید شد.