مراسم بزرگداشت رابعه بلخی، نخستین بانوی شاعر پارسی‌گوی منطقه اکو

سخنرانی جناب آقای سفیر محمد حسن
رئیس مؤسسه فرهنگی اکو

مراسم بزرگداشت رابعه بلخی، نخستین بانوی شاعر پارسی‌گوی منطقه اکو
سفارت جمهوری تاجیکستان – ۲۶ اوت ۲۰۲۶

جناب آقای دکتر زاهدی، سفیر محترم جمهوری تاجیکستان،
استادان و پژوهشگران ارجمند،
اندیشمندان و چهره‌های برجسته فرهنگی،
خانم‌ها و آقایان،

سلام علیکم.

برای من افتخار بزرگی است که امروز در جمع شما حضور دارم تا یاد و جایگاه رابعه بلخی، یکی از چهره‌های درخشان در تاریخ آغازین ادب فارسی و نمادی ماندگار از حضور فکری و ادبی زنان در تمدن مشترک منطقه ما را گرامی بداریم.

برای ma، این مراسم تنها بزرگداشت یک شاعر نیست.
رابعه بلخی ما را به تأمل در تاریخ فرهنگی منطقه‌ای دعوت می‌کند که در آن، ادبیات صرفاً یک هنر نبود؛ بلکه یکی از مهم‌ترین ابزارهای بیان اندیشه درباره دانش، زیبایی، عشق، اخلاق و انسان بود.

رابعه به دوره‌ای سرنوشت‌ساز تعلق داشت؛ دوره‌ای که زبان فارسی در حال بالیدن و تبدیل‌شدن به یکی از مهم‌ترین زبان‌های ادبی و فرهنگی منطقه بود؛ دورانی که تقریباً با روزگار رودکی، پدر شعر فارسی، هم‌زمان بود.

از این منظر، شایسته است رابعه را نه تنها در تاریخ زنان شاعر، بلکه در متن تاریخ فکری و فرهنگی خراسان و ماوراءالنهر بازشناسی کنیم؛ سرزمینی که در آن فارسی، عربی و دیگر زبان‌ها در کنار یکدیگر رشد کردند و شعر، دانش، فلسفه و معنویت از مرزهای سیاسی و جغرافیایی فراتر رفتند.

آنچه جایگاه رابعه را ویژه می‌سازد، تنها زن‌بودن او در روزگاری نیست که عرصه‌های ادبی عمدتاً در اختیار مردان بود. اهمیت واقعی او در حضور فکری، ادبی و خلاقانه‌اش نهفته است.

از او اشعار اندکی به ما رسیده است. اما ارزش یک شاعر را نمی‌توان تنها با شمار ابیاتی که از او باقی مانده سنجید.

گاهی یک صدا، حتی اگر تنها در چند بیت به ما رسیده باشد، می‌تواند دریچه‌ای به یک جهان بزرگ فکری و فرهنگی بگشاید.

رابعه از همین چهره‌هاست.

میراث او به ما یادآوری می‌کند که تاریخ ادبیات فارسی تنها تاریخ نام‌های بزرگ و آثار فراوان نیست؛ بلکه تاریخ صداها نیز هست؛ صداهایی که برخی با گذر زمان پرطنین‌تر حفظ شده‌اند و برخی دیگر تنها در پاره‌هایی از میراث مکتوب و حافظه فرهنگی ما باقی مانده‌اند.

و از همین جاست که بزرگداشت رابعه بلخی با روزگار ما پیوندی زنده پیدا می‌کند.

منطقه اکو فراتر از یک عنوان جغرافیایی است.

این منطقه بازتاب‌دهنده یک حوزه تمدنی است که طی قرن‌ها، از طریق زبان، ادبیات، هنر، دانش و اندیشه، پیوندهای عمیق میان جوامع آن شکل گرفته است.

زبان فارسی برای نسل‌های بسیار، در بخش‌های گسترده‌ای از این منطقه، زبان شعر، دانش، حکمت، دیوان‌داری و تأملات معنوی بوده است.

این میراث ادبی همچنان می‌تواند میان جوامعی که امروز در قالب کشورهای مستقل زندگی می‌کنند، پیوند ایجاد کند.

از این رو، رابعه بلخی به میراث فرهنگی یک کشور محدود تعلق ندارد.

او بخشی از میراث مشترک یک حوزه تمدنی گسترده است.

و میراث او به ما یادآوری می‌کند که فرهنگ، بسیار پیش‌تر از مرزهای سیاسی شکل گرفته و بسیار فراتر از آنها نیز به حیات خود ادامه می‌دهد.

برای مؤسسه فرهنگی اکو، چنین چهره‌های مشترکی یک فرصت ارزشمند هستند.

ما نباید تنها از آنان تجلیل کنیم؛ باید آنان را بازپژوهی، ترجمه، منتشر و به نسل‌های جدید معرفی کنیم.

من به‌ویژه بر گسترش همکاری میان دانشگاه‌ها، پژوهشگران، کتابخانه‌ها و نهادهای فرهنگی کشورهای عضو اکو تأکید دارم تا مطالعات تطبیقی درباره ادبیات آغازین فارسی و نقش زنان در تاریخ فکری و فرهنگی منطقه ما گسترش یابد.

در کنار پژوهش، باید به شیوه‌های جدید انتقال این میراث نیز توجه کنیم.

دیجیتال‌سازی، ترجمه و ابزارهای نوین ارتباط فرهنگی این امکان را فراهم می‌کنند که میراث ادبی منطقه تنها در محافل تخصصی و دانشگاهی باقی نماند، بلکه به نسل جوان و مخاطبان گسترده‌تر در سراسر منطقه و جهان برسد.

با این کار، ما فقط گذشته را حفظ نمی‌کنیم؛

بلکه پیوند زنده گذشته با جهان امروز را بازآفرینی می‌کنیم.

خانم‌ها و آقایان،

طنین صدای رابعه بلخی از بیش از یک هزاره گذشته است.

این صدا تنها به دلیل آنکه تاریخ بخشی از آثار او را حفظ کرده، زنده نمانده است؛ بلکه به این دلیل زنده مانده که در شعر و حضور ادبی او، حقیقتی انسانی و ماندگار وجود دارد که هنوز با ما سخن می‌گوید.

شاید این، یکی از معیارهای حقیقی جاودانگی ادبی باشد:

آن‌گاه که صدایی از اعماق گذشته، پس از قرن‌ها، هنوز می‌تواند با انسان امروز سخن بگوید.

امروز، در این مراسم، ما تنها یاد یک شاعر را گرامی نمی‌داریم.

ما به حیات پایدار ادبیات فارسی، به حضور تاریخی زنان در فرهنگ و اندیشه منطقه و به پیوندهای فرهنگی مشترک مردمان اکو ادای احترام می‌کنیم.

امیدوارم این مراسم نقطه پایانی بر یک یادبود نباشد، بلکه آغازی برای پژوهش‌های تازه، ترجمه‌های جدید، انتشار آثار و همکاری‌های فرهنگی گسترده‌تر در سراسر منطقه اکو باشد.

و امیدوارم میراث رابعه بلخی همواره به ما یادآوری کند که میراث مشترک ما تنها چیزی نیست که از گذشته به ارث برده‌ایم؛

بلکه امانتی است که باید آن را بشناسیم، پاس بداریم و با افتخار به نسل‌های آینده بسپاریم.

از سفارت جمهوری تاجیکستان، جناب آقای دکتر زاهدی، استادان، پژوهشگران و همه دست‌اندرکاران این مراسم صمیمانه تشکر می‌کنم.

از توجه شما سپاسگزارم.

متشکرم.