تهران — در روزگاری که مرزهای سیاسی بیش از همیشه میان ملت‌ها دیوار می‌کشند، گاهی کلمات و نوای برخاسته از اعماق تاریخ می‌توانند پل‌هایی استوارتر از فولاد بسازند. مقر مؤسسه فرهنگی اکو در پایتخت ایران، روز چهارشنبه ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۹ مهر ۱۴۰۵)، میزبان رویدادی باشکوه بود که عطر شعر، اندیشه و میراث مشترک را در فضای پاییزی تهران جاری ساخت. «کنفرانس بین‌المللی میراث فرهنگی شعر ترکی» با محوریت گرامیداشت یکصد و پنجاهمین سالگرد زادروز «ضیا گوک‌آلپ» — اندیشمند، جامعه‌شناس و شاعر نامدار ترک — فراتر از یک همایش آکادمیک معمول، به جشنی بزرگ برای بازخوانی ریشه‌های پیونددهنده ملت‌های منطقه تبدیل شد.
آغاز راه و افتتاحیه؛ شعر به مثابه حافظه جمعی و قدرت نرم
مراسم با سخنرانی آقای دکتر محمد حسن، رئیس مؤسسه فرهنگی اکو، کلید خورد. او در جمع پژوهشگرانی که از شهرهای مختلف ایران نظیر تبریز، قم، زنجان، اردبیل و ساوه و همچنین اندیشمندانی از دیگر کشورهای اکو گرد هم آمده بودند، با نگاهی عمیق بر جایگاه بی‌بدیل شعر تأکید کرد:
«شعر فراتر از یک قالب هنری است؛ شعر حامل حافظه جمعی، پاسدار زبان و هویت، و پلی نیرومند میان نسل‌ها، جوامع و تمدن‌هاست.»
رئیس مؤسسه فرهنگی اکو با اشاره به گستره جغرافیایی شعر ترکی از ترکستان تا قفقاز و از آناتولی تا بالکان، یادآور شد که این میراث گرانبها ابزاری قدرتمند در دیپلماسی فرهنگی و تقویت صلح و تفاهم متقابل در منطقه اکو به شمار می‌رود. وی همچنین تقارن این رویداد با ۲۱ اکتبر، «روز زبان ازبکی»، را گرامی داشت و یاد و خاطره «علی‌شیر نوایی»، چهره شاخص ادب ازبک را زنده نگه داشت.
در بخش افتتاحیه، دکتر گۆک‌هان چتین‌کایا (Dr. Gökhan Çetinkaya)، رایزن فرهنگی و گردشگری سفارت جمهوری ترکیه در تهران، طی سخنانی با اشاره به ریشه‌های عمیق فرهنگی و تاریخی مشترک میان دو کشور، بر اهمیت پاسداشت مفاخر مشترک ادبی و اندیشمندان بزرگی چون ضیا گوک‌آلپ تأکید کرد. وی حضور در این همایش را گامی ارزشمند در راستای تقویت مناسبات دیپلماسی فرهنگی و همبستگی میان کشورهای منطقه دانست. همچنین دکتر احمد آکالین (دستیار مدیر و دبیر نشست) به ایراد سخن پرداخت و بر ضرورت استمرار این‌گونه همکاری‌های علمی و فرهنگی تأکید نمود.
سخنرانی استادیار نور یاسمین راهوجو؛ ژرفای اندیشه، تجدد و بازخوانی حماسه «ارژنکون»
یکی از برجسته‌ترین و محوری‌ترین بخش‌های این کنفرانس، سخنرانی کلیدی «استادیار نور یاسمین راهوجو» (Asst. Prof. Nur Yasemin Rahoojo)، استاد برجسته گروه مطالعات ترکی در دانشگاه ملی زبان‌های نوین (NUML) مقیم اسلام‌آباد پاکستان بود. اگرچه موانع پیش‌بینی‌نشده سفر مانع از حضور فیزیکی او در سالن اجتماعات تهران شد، اما ارتباط ویدئویی او فضایی پرمعنا، عمیق و آکادمیک را رقم زد که توجه تمامی پژوهشگران و حاضران را به خود جلب کرد.
پلی میان اسلام‌آباد و استانبول؛ الهامی فراتر از مرزها
حضور دکتر راهوجو در این همایش، بازتابی از یک پیوند عمیق میان‌فرهنگی بود. به گفته او، انگیزه اصلی‌اش برای معرفی میراث فکری «ضیا گوک‌آلپ» به نسل‌های جوان‌تر پاکستان، ریشه در تعاملات و الهام‌بخشی‌های اهالی ادب دارد. او به دیدار خود با شاعر نامدار و برجسته پاکستانی، «افتخار عارف»، اشاره کرد؛ دیداری صمیمانه که در آن، این شاعر بزرگ پاکستانی، راهوجو را به ترویج و شناساندن اندیشه‌های ضیا گوک‌آلپ در شبه‌قاره تشویق کرد. این روایت نشان داد که چگونه اندیشه‌های یک متفکر ترک می‌تواند در قلب پاکستان جوانه بزند و الهام‌بخش نسل‌های جدید در شناخت میراث مشترک منطقه‌ای شود.
واکاوی اندیشه‌های ضیا گوک‌آلپ؛ معمار هویت و مدرنیزاسیون
دکتر راهوجو در بخش اصلی سخنرانی خود، ابعاد گوناگون شخصیت ضیا گوک‌آلپ (۱۸۷۶–۱۹۲۴) را به عنوان اندیشمند، جامعه‌شناس و شاعر برجسته کالبدشکافی کرد. او یادآور شد که گوک‌آلپ در دوران پرآشوب فروپاشی امپراتوری عثمانی، با پرسشی بنیادین روبه‌رو بود: «چگونه یک ملت می‌تواند در مسیر حرکت به سوی آینده، هویت و اصالت خود را حفظ کند؟»
ارائه دکتر راهوجو بر چند محور اساسی از اندیشه‌های گوک‌آلپ متمرکز بود:
- تأثیرپذیری تاریخی و ارادت آتاتورک: او به این گزاره تاریخی اشاره کرد که مصطفی کمال آتاتورک درباره ارکان فکری خود گفته بود: «پدر جسمم علی‌رضا افندی، پدر احساسم نامق کمال، و پدر اندیشه‌ام ضیا گوک‌آلپ است». این جمله میزان نفوذ گوک‌آلپ در شکل‌گیری بنیادهای فکری ترکیه مدرن را به تصویر می‌کشد.
- پیوند با اندیشه‌های علامه اقبال لاهوری: سخنران کلیدی همایش با استناد به اثر سترگ «بازسازی فکر دینی در اسلام» نوشته علامه محمد اقبال لاهوری (شاعر و فیلسوف نامدار پاکستانی)، به ارتباط فکری میان اقبال و گوک‌آلپ پرداخت. اقبال در آثار خود دیدگاه‌های گوک‌آلپ را که از طریق منابع آلمانی مطالعه کرده بود، در تقاطع با نوگرایی اسلامی و آرمان‌های بین‌المللی تحلیل کرده بود؛ موضوعی که نشان‌دهنده همگونی فکری متفکران ترک و پاکستانی در مواجهه با مدرنیزاسیون است.
- توازن میان سنت و تجدد (حرس و مدنیت): راهوجو تأکید کرد که گوک‌آلپ هرگز به دنبال بازگشت مطلق به گذشته یا تقلید کورکورانه از غرب نبود، بلکه نظریه اصیل او بر پایه تلفیق فرهنگ ملی (حرس) و تمدن جهانی (مدنیت) شکل گرفته بود تا جامعه بتواند بدون از دست دادن حافظه تاریخی‌اش به پیشواز پیشرفت برود.
طنین دوباره «ارژنکون»؛ صدایی از اعماق تاریخ
یکی از بخش‌های برجسته و متمایز ارائه دکتر راهوجو، تمرکز بر شعر حماسی و ماندگار «ارژنکون» (Ergenekon) سروده ضیا گوک‌آلپ بود. او با تسلطی مثال‌زدنی، ابعادی از این اثر را که روایتگر داستان تاریخی رهایی قوم ترک از بند کوهساران و تنگناهای تاریخ است، تحلیل کرد. ارزش افزوده پژوهش او، ثبت و ترجمه دقیق این منظومه به زبان انگلیسی بود که به عنوان یک اثر معتبر در سازمان مالکیت معنوی پاکستان به ثبت رسیده است.
راهوجو نشان داد که چگونه اسطوره «ارژنکون» در نگاه گوک‌آلپ تنها یک روایت کهن نیست، بلکه تمثیلی است برای روزگارانی که جوامع با بحران‌ها و بن‌بست‌های بزرگ مواجه می‌شوند؛ بن‌بست‌هایی که با همبستگی، پایداری، اراده جمعی و تکیه بر خرد و ریشه‌ها قابل شکستن هستند.
تریبون اندیشه؛ روایت تفصیلی نشست تخصصی و هشت سخنران برجسته
در بخش نشست‌های تخصصی این کنفرانس، هفت تن دیگر از پژوهشگران و اساتید برجسته با واکاوی ابعاد زندگی و آثار مفاخر شعر و اندیشه حوزه اکو، منظومه‌ای از همبستگی منطقه‌ای را به تصویر کشیدند:
۱. دکتر متین یلدریم و تبیین پیوند فکری ضیا گوک‌آلپ با «یونس امره»
دکتر متین یلدریم در سخنرانی جامع خود، پس از قدردانی از ریاست مؤسسه فرهنگی اکو (جناب آقای سفیر محمد حسن)، رایزن فرهنگی ترکیه در تهران (دکتر گۆک‌هان چتین‌کایا) و سایر مسئولان برگزارکننده، تمرکز خود را بر ارتباط عمیق فکری میان دو چهره برجسته تاریخ فرهنگ ترک یعنی ضیا گوک‌آلپ و یونس امره معطوف کرد.
- نظریه فرهنگ ملی (حرس): دکتر یلدریم یادآور شد که گوک‌آلپ به عنوان یکی از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی نوین در ترکیه، بر این باور بود که عناصر سازنده یک ملت شامل زبان و فرهنگ عامه است که از آن با عنوان «حرس» (فرهنگ ملی) یاد می‌کرد. تفاوت بنیادی که او میان تمدن (بین‌المللی) و فرهنگ ملی قائل بود، روشنفکران را به بازگشت به سوی توده مردم فرا می‌خواند.
- تجلی نظریه در قرن سیزدهم: نکته برجسته سخنرانی یلدریم این بود که «یونس امره» قرن‌ها پیش از تدوین این نظریه توسط گوک‌آلپ در قرن بیستم، آن را در عمل محقق کرده بود. یونس امره به میان مردم آناتولی رفت و زبان ترکی اوغوز را به اوج شکوه و لطافت رساند.
- پژوهش آماری یک قرن شعرپژوهی: دکتر یلدریم در بخش دیگری از ارائه‌ی خود به معرفی پژوهش جامع و آکادمیک خود تحت عنوان «کتاب‌شناسی یونس امره (۱۹۱۱ تا ۲۰۲۴)» پرداخت. بر اساس این تحقیق کلان که در مجموع ۴۸۳۳ اثر علمی پیرامون یونس امره را بررسی کرده (شامل ۱۰۸۱ کتاب، ۹۹ پایان‌نامه دانشگاهی، ۲۴۱۰ مقاله و ۱۲۴۳ مقاله کنفرانس)، مشخص شد که نزدیک به یک‌سوم این ادبیات در سال‌های بزرگداشت یونس امره توسط یونسکو تولید شده و حدود ۴۱۳ اثر (حدود ۱۰ درصد) به زبان‌های خارجی منتشر شده است که نشانگر ابعاد جهانی و نقش این شاعر در دیپلماسی فرهنگی ترکیه است.
۲. پرفسور دکتر حسین خوش‌باطن و واکاوی میراث «علی‌شیر نوایی»
پرفسور خوش‌باطن، استاد دانشگاه ملی قزاقستان (نور مبارک)، با تمرکز بر جایگاه رفیع علی‌شیر نوایی، ابعاد گسترده‌ی تأثیرگذاری این شاعر، سیاستمدار و متفکر عصر تیموری را بر ادبیات جغتایی و ترکی به تصویر کشید.
- او تبیین کرد که چگونه نوایی با خلق آثار سترگ خود توانست توانایی‌های زبان ترکی را در بیان لطیف‌ترین معارف عرفانی، فلسفی و حماسی به اثبات برساند.
- در این کنفرانس، تقارن برگزاری نشست با «روز زبان ازبکی» (۲۱ اکتبر) فرصتی مغتنم فراهم آورد تا یاد و آثار علی‌شیر نوایی به عنوان میراث مشترک و هویت‌ساز منطقه اکو بیش از پیش ارج نهاده شود.
۳. دکتر امیر علی برقی و بازخوانی حماسه و اندیشه «مختوم‌قلی فراغی»
دکتر امیر علی برقی، مدرس گروه زبان و ادبیات ترکی در دانشگاه علامه طباطبایی تهران، در سخنرانی خود به بررسی ابعاد شخصیتی و دیوان شعری مختوم‌قلی فراغی، شاعر و عارف نامدار ترکمن پرداخت.
- وی با اشاره به مضامین انسانی، وطنی و عرفانی در اشعار مختوم‌قلی، این شاعر را نماد بارز همبستگی، وحدت امت‌ها و بیداری در میان جوامع ترکمن‌نشین معرفی کرد.
- برقی تحلیل کرد که چگونه سروده‌های مختوم‌قلی فراغی ریشه در باورهای مردمی و حافظه تاریخی منطقه دارد و همچنان به عنوان پلی میان عواطف و اندیشه‌های نسل‌های مختلف عمل می‌کند.
۴. دکتر علی پرمو و زیبایی‌شناسی شعر «فضولی»
دکتر علی پرمو، محقق و پژوهشگر مستقل، با رویکردی تحقیقی به بررسی کارنامه ادبی فضولی، یکی از ارکان سه‌گانه شعر کلاسیک ترکی (در کنار نسیمی و نوایی)، پرداخت.
- او با اشاره به ظرافت‌های زبانی و سبک تلفیقی فضولی در حوزه‌های ادبیات ترکی، فارسی و عربی، نشان داد که چگونه سوز و گداز عارفانه و عشق راستین در کلام فضولی توانست مرزهای جغرافیایی را درنوردد.
- تبیین پیوندهای میان سبک شاعری فضولی و تفکرات فلسفی و عرفانی حوزه اسلامی از دیگر محورهای کلیدی این سخنرانی بود.
۵. آقای سید حیدر بیات و واکاوی شخصیت «محمد عاکف ارسوی»
آقای سید حیدر بیات، پژوهشگر و شاعر برجسته حوزوی از قم، به معرفی ابعاد زندگی و کارنامه فکری و مبارزاتی محمد عاکف ارسوی (سروده‌پرداز سرود ملی ترکیه / ایستیقلال مارشی) پرداخت. بیات با نگاهی ژرف‌نگرانه، روحیه حماسی، تعهد عمیق دینی و اجتماعی و نگاه اصلاح‌طلبانه ارسوی را در بستر بحران‌های سیاسی و اجتماعی اواخر عثمانی و ظهور ترکیه مدرن تحلیل کرد. او تأکید کرد که سرود ملی ترکیه، نوشته محمد عاکف ارسوی، فراتر از یک سرود ملی، در واقع مانیفستی از آزادی، استقلال و دمکراسی است؛ و نشان داد که شعر ارسوی تنها یک اثر هنری نیست، بلکه تبلور بیداری اسلامی، اخلاق‌گرایی و مقاومت ملی است.
۶. آقای عرفان عشقی‌نور و اندیشه‌های «سید نسیمی»
آقای عرفان عشقی‌نور در سخنرانی خود به بررسی ابعاد فکری و اشعار عارفانه و شورانگیز سید نسیمی پرداخت. او تشریح کرد که چگونه نسیمی با شجاعت در کلام و تجلی اندیشه‌های عرفانی و فلسفی، تأثیری عمیق و ماندگار بر ادبیات کلاسیک و مکاتب فکری منطقه برجای گذاشت.
۷. دکتر تارا مختاری و میراث مردمی «تیلیم خان»
دکتر تارا مختاری با تمرکز بر آثار و جایگاه تیلیم خان، به واکاوی اشعار، سبک زندگی و میراث فولکلوریک این شاعر نام‌آشنا پرداخت. او چگونگی انعکاس حکمت‌های عامیانه، ارزش‌های اخلاقی و زبان ساده و صمیمی مردم در سروده‌های تیلیم خان را تبیین نمود.
نگاهی رو به جلو؛ فراتر از مرزها
این رویداد چندساعته در مقر اکو بار دیگر به اثبات رساند که میراث فرهنگی و شعر ترکی صرفاً موضوعی موزه‌ای نیست، بلکه ابزاری زنده، پویا و پیشبرنده در دیپلماسی فرهنگی است. همان‌طور که در پیام‌ها و شعار پایانی کنفرانس طنین‌انداز شد: «یک ملت تنها با به یاد آوردن گذشته‌اش زندگی نمی‌کند؛ بلکه زمانی زنده است که هر نسل جدید، به آن گذشته معنا ببخشد و ارزش‌هایش را به آینده منتقل کند.»
در دنیایی که گاه مرزهای سیاسی فاصله‌ها را بیشتر می‌کنند، نهادهایی چون مؤسسه فرهنگی اکو در تهران ثابت کردند که زبان هنر، شعر و اندیشه متفکرانی چون ضیا گوک‌آلپ، یونس امره، و دیگر شاعران منطقه امن‌ترین و اصیل‌ترین گذرگاه برای رسیدن به فردایی روشن‌تر، مبتنی بر صلح و همبستگی انسانی در منطقه است.